Қазақстандықтар соңғы жылдары ақшасын теңгеде сақтауға көбірек бейімделе бастады. Бұған банктер ұсынатын жоғары пайыздық мөлшерлемелер әсер еткен. Бірақ теңгедегі депозиттің табысы қаншалықты тиімді және доллар бағамы өскен жағдайда жинақ ақшаны қай валютада сақтаған дұрыс? Қаржы сарапшысы Асхат Смағұлов депозит нарығындағы өзгерістерді талдап, жинақты басқарудың тиімді жолдарын түсіндірді.
Қазақстанда теңгедегі депозиттердің танымалдығы 2016 жылдан бері артып келеді. Алайда бұл халықтың ұлттық валютаға деген сенімі бірден күшейді дегенді білдірмейді. Мұнда банктер ұсынатын жоғары пайыздық мөлшерлемелердің ықпалы басым.
Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры да теңгедегі салымдардың тартымдылығын арттыруға ықпал етті. Қор теңгелік депозиттердің сыйақы мөлшерлемелерінің шекті деңгейін көтеріп, валюталық салымдардың кірістілігін шектеді. Ал теңгедегі жинақ депозиттеріне кепілдік берудің жоғары мөлшері белгіленді.
Қазір бұл саясатта өзгеріс байқалады. ҚДКБҚ валюталық депозиттер бойынша мөлшерлемелерді реттеуді біртіндеп жеңілдетіп жатыр. Мәселен, 2026 жылғы 1 қазаннан бастап 12 айдан ұзақ мерзімге жаңадан ашылған немесе ұзартылған жинақ салымдары бойынша шекті мөлшерлеме жылдық 1 пайыздан 2,5 пайызға дейін өсті.
Бұған депозит нарығындағы долларлану деңгейінің төмендеуі мүмкіндік берген. 2015 жылы Қазақстандағы депозиттердің долларлану деңгейі 80 пайыз болса, 2026 жылғы 1 қыркүйекте бұл көрсеткіш 19,2 пайызға дейін түскен, – дейді Асхат Смағұлов.
Ұлттық банктің деректеріне сүйенсек, 2026 жылғы қыркүйектің соңында жеке тұлғалардың депозиттері 30,5 триллион теңгеге жеткен. Бұл былтырғы кезеңмен салыстырғанда 15,9 пайызға көп. Оның ішінде теңгедегі салымдар 22,8 пайызға өскен, ал валюталық депозиттер 8 пайызға азайған.
Дегенмен депозит көлемінің өсуін халықтың үнемдеуге көшкенімен бірдей қарастыруға болмайды. Себебі банк шоттарындағы қаражаттың көбеюі адамдардың күнделікті тұтынуға жұмсайтын ақшасын азайтқанын тікелей дәлелдемейді.
Сонымен бірге жинағы бар отбасылардың үлесі де артып келеді. 2023 жылғы қыркүйекте ақшалай жинағы бар отбасылардың үлесі 13 пайыз болса, 2026 жылғы мамырда 27,2 пайызға жеткен. Ал жинағы бар азаматтардың арасында ақшасын банк депозитінде сақтайтындардың үлесі 58 пайыздан 67,1 пайызға дейін өскен, – дейді сарапшы.
Бұл деректер қазақстандықтардың қаржылық әдетінде өзгеріс бар екенін көрсетеді. Ақша жинау кең таралып, банк депозиттері бос қаражатты сақтаудың негізгі құралдарының біріне айналып келеді.
Теңгедегі депозиттің табысы доллардан жоғары ма?
Теңгедегі салымдардың тартымдылығы ең алдымен жоғары пайыздық мөлшерлемелермен байланысты. Қаржы сарапшысы Асхат Смағұловтың айтуынша, қазіргі жағдайда теңгедегі депозит инфляцияны ескергеннің өзінде нақты табыс әкелуі мүмкін.
Мәселен, жылдық мөлшерлемесі 15,13 пайыз болатын депозитті қарастырайық. 2026 жылғы қазандағы инфляция деңгейі 9,2 пайыз болған жағдайда, салымшының шамамен нақты кірістілігі жылына 5,4 пайызды құрайды. Яғни банкке салған ақшаңыздың номиналды көлемі ғана емес, сатып алу қабілеті де артуы мүмкін. Бірақ бұл есеп инфляция мен депозит мөлшерлемесі көрсетілген деңгейде сақталған жағдайда ғана өзекті, – дейді қаржы сарапшысы.
Ал доллардағы депозиттің тиімділігі басқа факторға тәуелді. Мұнда тек банк төлейтін пайызды емес, доллар бағамының өзгерісін де есептеу керек.
Мысалы, долларды сатып алып, оны жылдық 1 немесе 2,5 пайыздық мөлшерлемемен депозитке салдыңыз делік. Бір жылдан кейін бұл салымның теңгемен есептегендегі табысы доллар бағамына байланысты болады, – дейді AMarkets компаниясының талдаушысы.
Сарапшының есебінше, комиссиялар мен айырбастау шығындарын есептемегенде, доллардағы депозит теңгедегі 15,13 пайыздық салымнан тиімді болуы үшін доллар бір жыл ішінде шамамен 14 пайызға қымбаттауы қажет.
Демек, доллар бағамы айтарлықтай өспесе, жоғары пайыздық мөлшерлемесі бар теңгелік депозит көбірек табыс әкелуі мүмкін.
Жинақты түгелдей бір валютада сақтау қаншалықты дұрыс?
Теңгедегі депозиттің жоғары кірістілігіне қарамастан, жинақ ақшаны толығымен ұлттық валютада сақтау да белгілі бір тәуекелге ие. Өйткені валюта бағамы өзгеруі мүмкін, ал инфляция ақшаның сатып алу қабілетіне әсер етеді.
Сондықтан қаржы сарапшысы жинақты бір ғана валютада сақтауға емес, әртараптандыруға назар аударуды ұсынады. Бұл тәсілдің мәні қарапайым: қаражаттың бір бөлігі жоғары пайыздық табыс алу үшін теңгеде сақталса, екінші бөлігі доллар түрінде валюталық тәуекелден қорғануға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар жинақтың шамамен 10 пайызын өтімді резерв ретінде ұстау ұсынылады. Бұл – күтпеген шығындар туындағанда бірден пайдалануға болатын қаражат. Оны банк картасында, ағымдағы шотта немесе қажет кезде алуға болатын депозитте сақтауға болады.
Мұндай тәсіл жинақ депозитін мерзімінен бұрын жабуға және соның салдарынан пайыздық табыстан айырылуға жол бермеуге көмектеседі.
Теңге ме, доллар ма?
Қаржы сарапшысының пікірінше, теңге мен доллардың бірін ғана таңдау міндетті емес. Себебі олардың әрқайсысының жинақтаудағы қызметі әртүрлі.
Теңге жоғары пайыздық кірістілік алуға мүмкіндік береді. Ал доллар ұлттық валютаның ықтимал құнсыздануынан қорғанудың бір құралы бола алады.
Сондықтан валютаны таңдағанда тек ертеңгі бағамға қатысты болжамға сүйену жеткіліксіз. Жинақтың қандай мақсатқа арналғанын, ақшаның қашан қажет болатынын және алдағы уақытта қандай міндеттемелер бар екенін ескерген жөн.
Бір сөзбен айтқанда, бүгін теңгедегі депозит тиімді табыс көзі болса, доллар жинақтың валюталық тәуекелін азайтуға көмектеседі. Ал екеуін дұрыс үйлестіру – ақшаны сақтап қана қоймай, оның құнын жоғалтпауға бағытталған қаржылық стратегия.
