Соңғы жылдары адамзат денсаулығына төнген қауіп туралы сөз болғанда көпшілік қатерлі ісік, жүрек ауруы немесе вирустарды еске алады. Алайда бүгінгі таңда әлемде ең көп таралған әрі ең аз назар аударылатын мәселелердің бірі — психикалық денсаулық дағдарысы.
The Lancet жариялаған деректерге сәйкес, қазір жер бетінде шамамен 1,2 миллиард адам психикалық бұзылыстармен өмір сүріп жатыр. Сарапшылар мұны «үнсіз пандемия» деп сипаттайды. Өйткені мәселе көп жағдайда көзге көрінбейді, бірақ оның салдары қоғамға, экономикаға және адам өміріне орасан әсер етеді.
Психикалық ауру неге күрт көбейді?
Мамандар соңғы онжылдықта адамдардың психологиялық жүктемесі айтарлықтай артқанын айтады. Бұған бірнеше фактор әсер етті:
1. Пандемияның ізі әлі кеткен жоқ
COVID-19 пандемиясы миллиондаған адамның өмір салтын өзгертті. Оқшаулану, жақындарынан айырылу, жұмыссыздық, қаржылық қысым және болашаққа деген сенімсіздік адамдардың психикасына ауыр соққы болды.
Психологтардың пікірінше, пандемиядан кейін адамдарда:
- жалғыздық сезімі;
- тұрақты үрей;
- әлеуметтік қорқыныш;
- эмоционалдық шаршау жиілеген.
Әсіресе жасөспірімдер бұл кезеңді ауыр өткерді. Онлайн өмірге тәуелділік пен шынайы қарым-қатынастың азаюы да әсер еткен.
Неліктен әйелдер мен жастар осал топқа айналды?
Зерттеулер бойынша, психикалық бұзылыстар әйелдер арасында жиірек кездеседі. Бұған:
- тұрмыстық жүктеменің артуы;
- жұмыс пен отбасы арасындағы қысым;
- қоғамдағы эмоционалдық талаптар;
- зорлық-зомбылық пен әлеуметтік қысым ықпал етеді.
Ал 15–19 жастағы жасөспірімдер үшін негізгі қауіп — әлеуметтік желілер.
Әлеуметтік желі психикаға қалай әсер етеді?
Бүгінде жасөспірімдердің көп бөлігі өмірін интернетпен байланыстырады. Алайда психологтар әлеуметтік желінің бірнеше қауіпті салдарын атап өтеді:
- өзін өзгелермен салыстыру;
- идеал өмір иллюзиясы;
- кибербуллинг;
- лайк пен мақұлдауға тәуелділік;
- ұйқы режимінің бұзылуы.
Мұның бәрі адамның өзін төмен бағалауына және депрессиялық күйге әкелуі мүмкін.
Ең көп таралған психикалық дерттер
Сарапшылардың айтуынша, әлемде ең жиі кездесетін диагноздар:
Үрейлі бұзылыс
Адам үнемі қауіп сезінеді, болмашы нәрсеге алаңдайды, тыныштық жоғалтады.
Депрессия
Бұл жай ғана көңілсіздік емес. Ауыр депрессия кезінде адам өмірге қызығушылығын жоғалтып, ұзақ уақыт эмоционалдық күйзелісте жүреді.
Эмоционалдық күйіп кету
Әсіресе кеңсе қызметкерлері, дәрігерлер, мұғалімдер мен журналистер арасында жиі байқалады.
Неге адамдар ем қабылдамайды?
Ең алаңдатарлық жайт — ауыр депрессиясы бар адамдардың тек шамамен 9 пайызы ғана жеткілікті ем алады.
Бұған бірнеше себеп бар:
- психиатрға барудан ұялу;
- қоғамдағы стереотип;
- маман тапшылығы;
- емнің қымбаттығы;
- психикалық дертті дер кезінде мойындамау.
Көп елде психикалық денсаулық әлі де толыққанды медициналық мәселе ретінде қабылданбайды.
Психикалық денсаулық — әлсіздік емес
Сарапшылар психикалық ауруды «мінездің әлсіздігі» деп қабылдау үлкен қателік екенін айтады. Бұл — кәдімгі медициналық жағдай. Адамның миы да басқа ағзалар секілді шаршайды, күйзеледі және емді қажет етеді.
Қазіргі қоғамда психикалық денсаулыққа қатысты мәдениет өзгеріп келеді:
- адамдар психологқа жиі жүгінеді;
- эмоция туралы ашық сөйлей бастады;
- компаниялар қызметкерлердің mental health жағдайына назар аудара бастады.
Болашақта не өзгеруі мүмкін?
Мамандардың пікірінше, алдағы жылдары:
- онлайн психологиялық көмек кеңейеді;
- жасанды интеллект арқылы ерте диагностика дамиды;
- мектептерде психологиялық сауаттылық күшейеді;
- жұмыс орындарында эмоционалдық қолдау бағдарламалары көбейеді.
Алайда басты мәселе өзгермейді: адамзат технологиялық тұрғыда дамығанымен, эмоционалдық қысым бұрынғыдан да күшейіп барады.
Сондықтан XXI ғасырда психикалық денсаулық тек медицина мәселесі емес, ұлттық қауіпсіздік пен қоғам тұрақтылығының маңызды бөлігіне айналып отыр.
