Бүгінде әлеуметтік желіде қарым-қатынастағы жақсы қасиеттерді «green flag» деп атап жүрміз. Бұл – адамның жауапкершілігі, сөзіне беріктігі, өзгеге құрметі мен қиын кезде жанынан табыла білуі сияқты қасиеттерді білдіреді.
Қызығы, қазіргі жастар «green flag» деп атайтын мінездердің біразы қазақтың дәстүрлі тәрбиесінде де жоғары бағаланған. Мұны мақал-мәтелдерден ғана емес, тарихта аты қалған тұлғалардың өмірінен де көруге болады.
Әрине, бұрынғы қазақ қоғамын қазіргі заманмен салыстырғанда оның өзіндік әлеуметтік тәртібі, әйел мен ер адамның міндеттері болғанын ескеру керек. Сондықтан бұрынғы ер азаматтың бейнесін мінсіз үлгі ретінде емес, сол дәуірдегі құндылықтар тұрғысынан қарастырған жөн.
Посмотреть эту публикацию в Instagram
«Ердің екі сөйлегені – өлгені»
Қазақ қоғамында ер адамның беделі оның сөзіне тікелей байланысты болған. «Ердің екі сөйлегені – өлгені» деген мақалдың өзі уәдеге беріктіктің қаншалықты маңызды болғанын көрсетеді.
Бұл қасиетті тарихи тұлғалардың әрекетінен де көруге болады. XVIII ғасырдағы қазақ-жоңғар соғыстары кезінде Абылай ханның төңірегіне Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай секілді батырлар топтасып, ел қорғау ісіне қатысты. Олар туралы тарихи деректерде жорықтары, әскери ерліктері және ел бірлігін сақтаудағы рөлі баяндалады.
Мысалы, Қабанбай батырдың есімі жоңғарларға қарсы күреспен тығыз байланысты. Ол Абылай хан дәуіріндегі қазақ жасақтарының белгілі қолбасшыларының бірі болған.
Бүгінгі тілмен айтқанда, мұндағы «green flag» – қиын кезде жауапкершіліктен қашпау және өз міндетіне адал болу.
Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай батырлар – «green flag»
Қазақ қоғамында ер азаматтан күтілетін қасиеттің бірі – ел мен жерді қорғау.
Бөгенбай батыр XVIII ғасырдағы қазақ-жоңғар соғыстарында қол бастаған белгілі тұлғалардың бірі ретінде тарихта қалды. Қабанбай батырмен бірге қазақ жасақтарының жорықтарына қатысқаны туралы тарихи мәліметтер бар. Ал Наурызбай батыр да Абылай хан заманындағы белгілі қолбасшылардың қатарында аталады.
Бұл жерде батырлықты тек «қару ұстап, жауға шабу» деп түсіну жеткіліксіз. Дәстүрлі қазақ түсінігінде батырдан елдің тағдырына жауап беру, қиын сәтте шешім қабылдау, өзгелер үшін қауіпке бару талап етілген.
Қазіргі «green flag» терминіне аударсақ, бұл – жауапкершілікті өзінен алыстатпайтын адам.
«Жесірін қаңғыртпаған, жетімін жылатпаған»
Қазақ қоғамында адам тек жеке тұлға ретінде емес, белгілі бір әулет пен рудың мүшесі ретінде қабылданған. Сондықтан бір отбасының басына түскен қиындық бүкіл ағайынның мәселесіне айналған.
Мұны әмеңгерлік дәстүрінен де көруге болады. Күйеуі қайтыс болған жағдайда оның ағайындары жесір мен балаларды қараусыз қалдырмауға тырысқан.
Бүгінгі қоғам үшін әмеңгерліктің өзі даулы әрі қабылдауға қиын тұстары бар. Әсіресе әйелдің таңдау еркіндігі мәселесін қазіргі заман өлшемімен қарастыру қажет.
Дегенмен оның әлеуметтік астарында жесір мен жетімді жалғыз қалдырмау, отбасы үшін жауапкершілікті жалғастыру идеясы болған. Яғни дәстүрлі түсініктегі «жақсы жігіт» тек өзіне емес, жанындағы адамдарға да жауап берген.
Асарға – азаматтық міндет
Қазақтың «асар» дәстүрі де ер азаматтың әлеуметтік жауапкершілігін көрсететін мысалдардың бірі.
Үй салу, қора жөндеу, шөп шабу сияқты ауыр жұмыс кезінде ауыл адамдары бір адамның шаруасына бірігіп көмектескен.
Бұл дәстүрдің маңызын қазақтың белгілі ағартушысы Ыбырай Алтынсариннің шығармаларындағы еңбек пен өзара көмек идеяларымен де сабақтастыруға болады. Оның әңгімелерінде еңбекқорлық, адамға көмектесу, адалдық сияқты қасиеттер жиі насихатталған.
Демек, қазақ түсінігіндегі азамат болу – тек «мен өз отбасымды қамтамасыз етемін» дегенмен шектелмеген. Қоғамға қажет кезде қол ұшын беру де азаматтық міндет саналған.
Жігіттің «green flag»-ы тек күш емес
Ер азаматтың бейнесін тек батырлар арқылы көрсету біржақты болар еді. Қазақ тарихында білімге, ғылымға ұмтылған тұлғалар да бар. Соның бірі – Шоқан Уәлиханов.
Шоқан аз ғана ғұмырында тарих, этнография, география салаларына елеулі үлес қосты. Ол Орталық Азия халықтарының тарихы мен мәдениетін зерттеп, ғылыми еңбектер қалдырды.
1857 жылы Шоқан Орыс географиялық қоғамының толық мүшесі болып сайланды. Оның Қашғарияға сапары туралы зерттеулері Ресей мен Еуропаның ғылыми ортасында қызығушылық тудырды.
Бұл жерде қазіргі тілмен айтсақ, жігіттің тағы бір «green flag» қасиеті көрінеді: өзін дамытуын тоқтатпау, білімге қызығу, дүниетанымын кеңейту.
Яғни «жақсы жігіт» деген ұғым қазақ қоғамында тек атқа жақсы мінетін немесе күшті адаммен шектелмеген.
Ер азаматтың өлшемі – ақыл мен мінез
Абай Құнанбайұлы да ер азаматтың бойындағы қасиеттер туралы көп жазды. Абайдың «Ғылым таппай мақтанба» өлеңіндегі «Талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым» деген бес асыл ісі адамның мінезін қалыптастыратын құндылықтар ретінде ұсынылады.
Ақын адамның сыртқы мәртебесінен бұрын оның ақылы мен адамгершілігіне мән береді. Абайдың қара сөздерінде де адамның мінезі, еңбек, білім, ар-ұят, жауапкершілік мәселелері кең қозғалады.
Сондықтан қазіргі «green flag» ұғымына Абайдың көзқарасы арқылы қарасақ, жігіттің жақсы болуы байлықпен немесе сыртқы келбетпен емес, оның мінезі мен әрекетінен көрінеді деген ойды байқауға болады.
Махаббатқа адалдық
Қазақтың тарихи-мәдени мұрасында ер мен әйел арасындағы қарым-қатынасты көрсететін шығармалар да бар. Соның бірі – «Қыз Жібек» жыры.
Жырдағы Төлеген әкесі Базарбайдың қарсылығына қарамастан, өзіне жар іздеп сапарға шығады. Ол Жібекті көріп, оған ғашық болады.
Бұл жерде жырдың көркем шығарма екенін және оны нақты тарихи оқиға ретінде қабылдауға болмайтынын ескеру керек. Дегенмен шығарма сол дәуірдегі қоғамның махаббат, неке, ата-ана еркі мен жеке таңдау арасындағы мәселелерін бейнелейді.
Төлегеннің бейнесі арқылы қазақ эпосындағы сезімге адалдық, таңдауы үшін жауап беру, сертке беріктік сияқты құндылықтар көрінеді.
«Сегіз қырлы, бір сырлы»
Қазақтың «Жігітке жеті өнер де аз» деген сөзі ер азаматтан жан-жақтылық күтілгенін аңғартады. Бұған Біржан сал, Ақан сері секілді өнер иелерінің өмірі мысал бола алады.
Біржан сал Қожағұлұлы – әнші, ақын, композитор ретінде қазақ мәдениетінде ерекше орын алған тұлға. Оның шығармаларында махаббат, адам мінезі, әлеуметтік мәселелер көрініс тапты.
Ақан сері Қорамсаұлы да әншілік, ақындық, сал-серілік дәстүрдің көрнекті өкілі болды. Демек, қазақтың дәстүрлі мәдениетінде ер азаматтың қадірі тек мал-мүлікпен немесе күшпен өлшенбеген. Өнері мен білімі де оның беделін қалыптастырған.
Қонақжайлық – мінездің бір көрінісі
Қазақтың қонақжайлық дәстүрі де ер азаматтың тәрбиесімен байланысты болған.
Қазақ үйіне келген жолаушыны төрге шығарып, қонақасы беру, атын байлау, жолын сұрау – қалыптасқан әдеттердің бірі.
«Қонақ келсе, құт» деген түсінік адамның үйіне келген адамды құрметтеуді білдірген.
Бұл жерде де бүгінгі тілмен айтқанда, «green flag» – өзінен әлсіз адамға ғана емес, кез келген адамға құрметпен қарай білу.
Батырлық пен қаталдық бір нәрсе емес
Қазақтың тарихи тұлғалары туралы сөз болғанда бір маңызды нәрсені ажыратып алған жөн. Батырлықты агрессиямен теңестіруге болмайды.
Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай секілді батырлардың тарихи рөлі соғыс жағдайында ел қорғаумен байланысты болды. Бұл – XVIII ғасырдағы әскери-саяси жағдайдың ерекшелігі.
Ал бейбіт өмірдегі ер азаматтың қадірі басқа қасиеттермен өлшенді: еңбек ету, отбасыға жауап беру, сөзінде тұру, үлкенді сыйлау, ағайынға көмектесу, өнер-білімге ұмтылу.
Сондықтан «нағыз жігіт» ұғымын тек күшпен байланыстыру қазақтың дәстүрлі дүниетанымын толық ашпайды.
