Болашақта Жердегі бір тәулік 24 емес, 25 сағатқа созылуы мүмкін. Бұған планетамыздың өз осінен айналу жылдамдығының біртіндеп баяулауы себеп. Алайда мұндай өзгеріс жақын уақытта болмайды. Ғалымдардың есептеуінше, оған жүздеген миллион жыл қажет. Бұл өзгеріске не себеп және оның адам ағзасына қандай әсері бар?
Жердің айналу жылдамдығы тұрақты емес. Заманауи атом сағаттары мен астрономиялық бақылаулар тәулік ұзақтығының аздаған өзгерістерін анықтауға мүмкіндік береді. Бұл айырмашылық миллисекундтармен өлшенгенімен, уақытты аса дәл есептеуді қажет ететін технологиялар үшін маңызды.
Ғалымдар Жердің айналуына Айдың тартылыс күші, мұхиттардағы толысу мен қайту құбылыстары, атмосфера қозғалысы және планетаның ішкі қабаттарында жүретін процестер әсер ететінін анықтаған.
Жердің айналуы неге баяулап жатыр?
Жердің айналу жылдамдығының ұзақ мерзімде төмендеуіне негізінен Айдың тартылыс күші әсер етеді. Айдың тартылысы мұхиттарда судың толысуы мен қайтуын туғызады. Осы кезде пайда болатын үйкеліс Жердің айналу энергиясының бір бөлігін азайтады. Соның нәтижесінде планетаның өз осінен айналуы баяулап, тәулік ұзақтығы біртіндеп артады.
Бұл құбылыс Айдың Жерден алыстауына да ықпал етеді. Ғылыми бағалаулар бойынша, ұзақ мерзімді орташа көрсеткішпен есептегенде тәулік ұзақтығы әр жүз жыл сайын шамамен 1,7 миллисекундқа артады. Алайда бұл өзгеріс барлық кезеңде бірдей қарқынмен жүрмейді.
Жердің айналуына басқа да табиғи процестер әсер етеді. Олардың қатарында:
- Жер ядросы мен мантиясындағы заттардың қозғалысы;
- мұздықтардың еруі және мұз жамылғысының өзгеруі;
- мұхиттардағы су массаларының орын ауыстыруы;
- атмосферадағы ауа ағындарының қозғалысы бар.
Бұл құбылыстар планетадағы массаның таралуын өзгертіп, оның айналу жылдамдығын уақытша арттыруы немесе баяулатуы мүмкін.
Динозаврлар дәуірінде тәулік қысқа болған
Жердегі тәулік ұзақтығы бұрын да өзгерген. Геологиялық зерттеулер ежелгі кезеңдерде планетамыздың қазіргіден жылдамырақ айналғанын көрсетеді. Мәселен, динозаврлар өмір сүрген дәуірде бір тәулік шамамен 23 сағатқа созылған деген ғылыми бағалаулар бар.
Бұл Жердің айналу жылдамдығы миллиондаған жыл бойы өзгеріп келе жатқанын көрсетеді. Ал болашақта тәулік 25 сағатқа дейін ұзаруы мүмкін. Дегенмен оның нақты қашан болатынын кесіп айту қиын. Себебі Жер мен Айдың өзара әрекеттесуі, мұхиттардың орналасуы және басқа да геофизикалық процестер уақыт өте өзгереді.
25 сағаттық тәулік адам ағзасына қалай әсер етеді?
Адам ағзасында ұйқы, сергектік, дене температурасы және гормондардың бөлінуін реттейтін ішкі биологиялық жүйе бар. Ол циркадтық ырғақ деп аталады. Бұл жүйе шамамен 24 сағаттық циклмен жұмыс істейді және күн мен түннің алмасуына бейімделеді.
Биологиялық ырғақ бұзылған жағдайда адамның ұйқысы, зейіні және жалпы көңіл күйі өзгеруі мүмкін. Мәселен, түнгі ауысымда жұмыс істеу, бірнеше уақыт белдеуін кесіп өту немесе тұрақсыз ұйқы режимі ағзаның қалыпты жұмыс істеуіне әсер етеді. Зерттеулер циркадтық ырғақтың ұзақ уақыт бұзылуы зат алмасу, жүрек-қан тамырлары және психикалық денсаулыққа қатысты қауіптердің артуымен байланысты екенін көрсетеді.
Ғалымдардың айтуынша, Жердегі тәулік ұзақтығы айтарлықтай өзгерсе, тірі ағзалардың жаңа жағдайға бейімделуі ұзақ әрі күрделі эволюциялық процесті қажет етеді.
Уақытты есептеу жүйелері де өзгеруі мүмкін
Жердің айналу жылдамдығындағы ауытқуларды ескеру қазіргі технологиялар үшін де маңызды. Мәселен, GPS секілді спутниктік навигация жүйелері уақытты аса жоғары дәлдікпен есептейді. Мұндай технологияларда атом сағаттары қолданылады.
Осылайша, Жердің айналуына негізделген астрономиялық уақыт пен атом сағаттары көрсететін уақыт арасындағы айырмашылық арнайы халықаралық жүйелер арқылы бақыланады. Сол себепті ғалымдар егер болашақта тәулік ұзақтығы айтарлықтай өзгерсе, уақытты өлшеу және күнтізбелік есеп жүргізу тәсілдерін қайта қарау қажеттігі туындауы мүмкін екенін айтады.
