Жердің айналу жылдамдығы біртіндеп баяулап келеді. Соның салдарынан тәуліктің ұзақтығы да арта түсуде.
Ғалымдар мәліметінше, бұл үдеріс жүздеген миллион жылға созылуы мүмкін. Ал болашақта Жердегі бір тәуліктің ұзақтығы қазіргі 24 сағаттан 25 сағатқа жетуі ықтимал. Бұл өзгеріске не себеп болып отыр және оның тірі ағзаларға әсері қандай болуы мүмкін?
Жердің айналуы неге баяулайды?
Жердің айналу жылдамдығының ұзақ мерзім бойы баяулауына негізінен Айдың тартылыс күші әсер етеді. Оның салдарынан мұхиттарда толысу мен қайту құбылыстары пайда болып, су массаларының қозғалысы Жердің айналуына тежеуші әсер етеді. Сонымен қатар Ай Жерден біртіндеп алыстап барады.
Ғалымдар дерегіне сәйкес, қазіргі уақытта тәулік ұзақтығы әр 100 жыл сайын шамамен 1,7 миллисекундқа артады. Осы қарқын мен ұзақ мерзімді өзгерістерді ескергенде, шамамен 200 миллион жылдан кейін тәулік 25 сағатқа созылуы мүмкін. Дегенмен Жердің айналу жылдамдығы үнемі бірқалыпты өзгермейді. Атмосферадағы үдерістер, мұздықтардың еруі және планетаның ішкі қабаттарындағы қозғалыстар оның айналуына уақытша әсер етуі мүмкін.
Жердің айналу жылдамдығына ықпал ететін негізгі факторлар мыналар:
Айдың тартылыс күші. Мұхиттардағы толысу мен қайту құбылыстарынан туындайтын үйкеліс Жердің айналуын біртіндеп баяулатады.
Планетаның ішкі қабаттарындағы қозғалыстар. Жердің сыртқы ядросындағы балқыған темірдің қозғалысы мен мантиядағы баяу ағындар масса үлестіріміне әсер етеді.
Мұздықтардың еруі мен көбеюі. Мұздың құрлық пен мұхит арасында қайта бөлінуі Жер массасының таралуын өзгертіп, айналу жылдамдығына ықпал етуі мүмкін.
Атмосфералық үдерістер. Ауа массаларының қозғалысы мен атмосфералық қысым Жердің айналу жылдамдығының қысқа мерзімді ауытқуларына әсер етеді.
Бұл үдерістердің әсері геологиялық уақыт ауқымында жинақталып, тәуліктің ұзақтығын өзгертуі мүмкін. Мысалы, динозаврлар дәуірінде Жердегі бір тәулік қазіргі уақытпен салыстырғанда қысқа болып, шамамен 23 сағатқа созылған деген дерек бар.
Тәулік 25 сағатқа созылса, тірі ағзаларға қалай әсер етеді?
Тәуліктің ұзақтығы өзгерсе, бұл тек уақытты есептеу жүйесіне ғана емес, тірі ағзалардың биологиялық ырғақтарына да қатысты сұрақтар туындатады.
Адамды қоса алғанда, көптеген тірі ағзаның тіршілік әрекеті шамамен 24 сағаттық циркадтық ырғаққа бейімделген. Бұл ішкі биологиялық сағат ұйқы мен ояу жүру уақытын, гормондардың бөлінуін және ағзадағы басқа да маңызды физиологиялық үдерістерді реттеуге қатысады.
Егер Жердегі тәулік едәуір ұзарып, қоршаған ортадағы күн мен түннің ауысу ырғағы өзгерсе, тірі ағзалардың оған қалай бейімделетіні маңызды мәселеге айналуы мүмкін. Мұндай өзгеріс биологиялық ырғақтарға әсер етіп, ағзаның қалыпты жұмысын бұзуы ықтимал. Дегенмен әзірге даурығуға еш негіз жоқ. Тәуліктің 25 сағатқа дейін ұзаруы туралы болжам жүздеген миллион жылды қамтиды. Сондықтан қазіргі адамдардың күнделікті өміріне тікелей әсер ететін мәселе – тәуліктің табиғи ұзақтығының өзгеруі емес, биологиялық сағаттың күн тәртібіне сәйкес келмеуі.
Мәселен, түнгі ауысымда жұмыс істеу, уақыт белдеулерін жиі ауыстырып ұшу немесе ұйқы режимін үнемі бұзу циркадтық ырғаққа кері әсер етуі мүмкін. Мұндай бұзылыстар зат алмасу, психикалық саулық және жүрек-қан тамырлары жүйесіне қатысты қауіптермен байланыстырылады.
Ғалымдар пайымынша, егер Жердегі тәулік ұзақтығы өзгерсе, тірі ағзалардың жаңа жағдайға бейімделуі ұзақ әрі күрделі эволюциялық үдерісті талап етуі мүмкін.
