Бүгін – майдан даласында жанын шүберекке түйіп, ел мен жер үшін күрескен батырларды еске алатын тарихи күн. Осындай тағзымды сәтте қазақ халқының даңқты ұлдарының бірі, Мәскеу түбіндегі шайқаста қайсарлығымен әлемге танылған Бауыржан Момышұлы туралы айтпай өту мүмкін емес.
1941 жылдың күзінде неміс әскері Мәскеуге таяп қалған кезде жағдай өте ауыр еді. Кей деректерде жау әскері астанаға небәрі бірнеше ондаған шақырым жерге дейін жақындағаны айтылады. Дәл сол сәтте Мәскеуге апаратын негізгі бағыттардың бірінде Бауыржан Момышұлы басқарған батальон қорғаныс шебін ұстап тұрды. Оның ерлігі мен әскери тактикасы Мәскеуді қорғау тарихындағы маңызды оқиғалардың біріне айналды.
Жауды тоқтатқан шеп
Соғыс басталған кезде Бауыржан Момышұлы генерал Иван Панфилов басқарған 316-атқыштар дивизиясының құрамында майданға аттанды. Кейін бұл дивизия «Панфиловшылар дивизиясы» деген атаумен тарихта қалды.
Дәл осы құрам Мәскеуге апаратын ең маңызды бағыттардың бірі – Волоколамск тас жолын қорғауға жіберілді. Бұл жол арқылы неміс әскері астанаға жылдам жетуді көздеген. Сондықтан мұндағы шайқастар аса ауыр өтті. Сол кезеңде Бауыржан Момышұлы батальон командирі болатын. Оның қарамағындағы сарбаздар саны жауға қарағанда әлдеқайда аз еді. Бірақ батырдың әскери шеберлігі мен темірдей тәртібі сарбаздарға рух берді.
Бауыржан Момышұлы жауды қалай тежеді?
Бауыржан Момышұлының басты ерекшелігінің бірі соғыс тактикасын шебер қолдануы еді. Ол сарбаздарын бір орында ұзақ ұстамай, үнемі қозғалыста болуға үйреткен. Кейде бөлім шегінгендей көрініп, күтпеген жерден қарсы шабуыл жасаған. Ал кей тұста жауды адастыру үшін әскери бөлімдерді әртүрлі бағытқа бөліп отырған. Мұндай тәсіл неміс әскерінің нақты жоспар құруына кедергі келтірді.
Батырдың мақсаты тек қорғанып тұру емес, жаудың екпінін бәсеңдету болды. Себебі Мәскеуге уақыт қажет еді. Қосымша әскери күш жинап, қорғанысты күшейту үшін әр күн маңызды саналатын.
Тарихшылардың айтуынша, дәл осындай тактикалардың арқасында Панфилов дивизиясы неміс әскерінің алға жылжу қарқынын төмендеткен.
Қоршаудан шыққан батальон
Мәскеу түбіндегі шайқастар өте ауыр жағдайда өтті. Қар, аяз, үздіксіз шабуыл, азық-түліктің жетіспеуі сарбаздарға оңай тиген жоқ. Тарихи деректерде Бауыржан Момышұлы басқарған батальонның бірнеше рет жау қоршауында қалғаны айтылады. Соған қарамастан бөлім қоршауды бұзып шығып отырған. Кей мәліметтерде батальон 27 мәрте шайқасқа қатысқаны көрсетіледі.
Бұл сол кездегі соғыс жағдайында сирек кездесетін ерліктің бірі еді. Себебі қоршауда қалған көптеген бөлім үлкен шығынға ұшырап жатқан.
«Тәртіпке бағынған құл болмайды»
Майдангерлер Бауыржан Момышұлын қатал, бірақ әділ командир ретінде еске алған. Ол сарбаздардан тәртіп пен төзімділікті бірінші орынға қоюды талап етті. Батырдың кейін халық арасына кең тараған «Тәртіпке бағынған құл болмайды» деген сөзі де дәл сол соғыс жылдарының символына айналды. Оның түсінігінде тәртіп аман қалудың және жеңіске жетудің басты жолы болатын.
Бауыржан Момышұлы жауынгерлердің рухын көтеруге де ерекше мән берген. Ол сарбаздарға үрейге берілмеуді, қандай жағдайда да шепті тастамауды үйреткен.
Жеңіске жол ашқан шайқас
1941 жылдың қарашасында Мәскеу үшін шайқас шешуші кезеңге өтті. Неміс әскері астанаға жақындаған сайын қақтығыс күшейе түсті. Сол сәтте Панфилов дивизиясы қорғаныс шебін сақтап қалып, Кеңес әскеріне қарсы шабуылға дайындалуға мүмкіндік береді. Тарихшылар Мәскеуді қорғауда дәл осы дивизияның рөлі ерекше болғанын жиі айтады.
Кейін Бауыржан Момышұлының әскери тәжірибесі көптеген әскери оқу орындарында зерттелді. Оның қоршаудан шығу тәсілдері мен маневр арқылы қорғаныс жүргізу әдістері жоғары бағаланған.
Батырдан қалған мұра
Соғыстан кейін Бауыржан Момышұлы тек әскери адам ретінде емес, қаламгер ретінде де танылды. Оның «Москва үшін шайқас», «Артымызда Мәскеу», «Ұшқан ұя» шығармалары бірнеше ұрпаққа рух берді.
Бұл кітаптарда майдандағы шынайы өмір, жауынгер психологиясы мен соғыстың ауыр көріністері кеңінен суреттелген. Мәскеу түбіндегі қар жамылған окоптарда қазақтың қайсар ұлы жауға қарсы тұрды. Арада қанша жыл өтсе де, Бауыржан Момышұлының ерлігі ұмытылған жоқ. Себебі батырдың есімі майдандағы жеңістің ғана емес, рухтың символына айналды.
