Кейде жұмыстағы жағдайға, ауа райына, адамдарға немесе күнделікті ұсақ-түйекке көңіліміз толмай, шағым айтып жатамыз. Бұл – қалыпты нәрсе. Адамның ішіндегі эмоциясын бөлісуі, қолдау сұрауы немесе басынан өткен қиын жағдайды айтуы психологиялық тұрғыдан табиғи реакция.
Алайда кез келген жағдайға ренжіп, үнемі шағымдану әдетке айналса, адамның көңіл күйіне, ойлау ерекшелігіне және айналасындағы адамдармен қарым-қатынасына әсер етуі мүмкін.
Шағым айту мен негативті ойдың айырмашылығы
Психологияда бұған жақын ұғымдардың бірі – «руминация». Америкалық психологиялық қауымдастықтың анықтамасында руминация адамның жағымсыз ойлар мен эмоцияларға қайта-қайта назар аударуымен сипатталады. Мұндай ойлау мазасыздық пен депрессия белгілерінің ұзаққа созылуымен байланысты болуы мүмкін.
Мысалы жұмыста болған жағымсыз жағдайды бір рет айтып, кейін оны шешуге кірісу – бір бөлек. Ал сол оқиғаны күні бойы қайта-қайта ойлап, «Неге дәл менімен болды?», «Бәрі үнемі осылай болады» деп ойлай беру – басқа процесс.
Адам жағымсыз оқиғаны қайта-қайта ойлаған сайын оның назары сол мәселеге байланып қалуы мүмкін. APA 2026 жылы жариялаған материалда қайталанатын негативті ойлау мазасыздық пен депрессия кезінде жиі кездесетіні және мұндай ойлау адамның күйзелісін күшейтуі мүмкін екені талқыланады.
Сондықтан мәселе «шағым айтудың» өзінде ғана емес. Ең маңыздысы – адам сол мәселе туралы ойлауды тоқтата ала ма, әлде оған қайта-қайта орала бере ме?
Шағым айту кейде жеңілдік береді
«Шағымданбаңыз, бәрін іште сақтаңыз» деу де дұрыс емес. Эмоцияны сөзбен жеткізу адамның жағдайын түсінуге және қолдау алуға көмектесуі мүмкін.
Зерттеулерде эмоциялық тәжірибені жазып немесе сөзбен жеткізудің ықтимал пайдасы да зерттелген. Мысалы, кейбір зерттеулер эмоциялық жазудың белгілі бір топтарда психологиялық немесе физикалық көрсеткіштерге оң әсері болуы мүмкін екенін көрсеткен. Бірақ бұл әсер барлық адамда бірдей емес және зерттеулердің нәтижелері де біркелкі емес.
Яғни мәселені айту мен оны шексіз қайталай беру – бір нәрсе емес.
Егер адам кез келген әңгімені проблемалар мен көңілсіздікке бұра берсе, айналасындағы адамдар да эмоционалды түрде шаршауы мүмкін.
Әсіресе шағым үнемі қайталанып, бірақ мәселені шешуге ешқандай әрекет жасалмаса, әңгіме адамның жағдайын жеңілдетудің орнына сол негативті қайта еске түсірумен шектелуі мүмкін.
Дегенмен біреудің жиі шағым айтуын бірден «негатив адам» деп бағалауға болмайды. Оның артында шаршау, шешілмеген мәселе немесе қолдауға деген қажеттілік болуы мүмкін.
Шағымдануды қалай азайтуға болады?
Алдымен өзіңізге: «Мен қазір неге шағымданып тұрмын?» деп сұрақ қойып көріңіз. Егер мәселені өзгертуге мүмкіндік болса, келесі сұрақ – «Оны шешу үшін не істей аламын?». Мысалы:
- «Жұмысым өте қиын» деудің орнына – «Маған жұмыстың қай бөлігі қиын?»;
- «Бәрі жүйкеме тиеді» деудің орнына – «Қазір мені нақты не ашуландырып тұр?»;
- «Ештеңе өзгермейді» деудің орнына – «Менің қолымдағы қандай нәрсені өзгерте аламын?» деп ойлануға болады.
Бұл тәсіл шағымды нақты мәселеге айналдырып, шешім іздеуге мүмкіндік береді. Шағым айту – әр адамның өмірінде болатын қалыпты әрекет. Кейде бізге ақыл емес, жай ғана тыңдайтын адам қажет.
Бірақ шағым айту күнделікті әдетке айналып, адам үнемі бір жағымсыз ойға қайта орала берсе, оның себебіне назар аударған жөн. Психологияда мәселенің өзі ғана емес, сол мәселе туралы қалай ойлайтынымыз да маңызды.
