Бесікке бөлеу – қазақ халқының ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан дәстүрлерінің бірі. Алайда қазіргі заманда бұл дәстүрдің бала денсаулығына әсері туралы түрлі пікір бар. Бірі бесікті сәбидің тыныш ұйықтауына көмектесетін құрал деп санаса, енді бірі баланың еркін қозғалуын шектейді деп есептейді.
Педиатр Мереке Икрамханқызы бесікке бөлеуге қатысты өз ұстанымын білдіріп, бұрын бұл дәстүрдің қандай қажеттіліктен туғанын түсіндірді. Дәрігердің пікірінше, қазіргі тұрмыс жағдайында баланы бесікке бөлеудің кейбір тұстары оның денсаулығына кері әсер етуі мүмкін.
Бесік бұрын не үшін қажет болды?
Педиатрдың айтуынша, бесік бұрынғы заманда тұрмыстық қажеттіліктен пайда болған. Ол кезде бір рет қолданылатын жөргектер мен заманауи гигиеналық құралдар болмағандықтан, баланың тазалығын сақтау үшін бесікке бөлеген. Сонымен қатар сәби жерге жатпасын, айналасы таза болсын деген түсінік болған.
Мен бесікке салуға қарсымын. Неге? Себебі бесік бұрынғы заманда қажет болған. Бала жерде жатпасын деп бесікке бөлеген. Ол кезде бір рет қолданып, тастай беретін жөргектер болған жоқ. Баланың дәреті таза болуы үшін, тіл-көзден қорғау үшін бесікке бөлеген. Өйткені ол кезде үйге қонақ көп келген. Сол заман үшін бесікке салу дәстүрі дұрыс еді, – дейді педиатр.
Дәрігер қазіргі жағдайдың бұрынғыдан өзгеше екенін айтады. Оның сөзінше, қазір баланың күтіміне арналған түрлі құралдар бар. Сондықтан дәстүрдің қалыптасуына себеп болған бұрынғы тұрмыстық қажеттіліктерді бүгінгі күнмен салыстыра қарау керек.
Бесік баланың ұйқысына әсер етеді
Педиатрдың пікірінше, бесікке бөленген балаға қатысты ескеретін мәселелердің бірі – ұйқы режимі мен баланың жай-күйі.
Жаңа туған бала түнімен ұйықтамай, жылап шығуы мүмкін. Үлкен адамның өзі бірнеше күн ұйықтамай жүрсе, миына жүктеме түседі. Стресс гормоны – кортизол бөлінеді. Яғни ұйықтамай жатқан баланың ағзасына да осындай күш түседі. Ал баланың миының дамуы үшін ұйқы қажет. Ұйқы бұзылған жағдайда ағзада бөлінуі керек гормондардың қалыпты бөлінуі де бұзылуы мүмкін, – дейді дәрігер.
Баланың ұйқысы оның өсуі мен дамуы үшін маңызды. Сондықтан сәби бесікке жатқызылған кезде оның тыныс алуы еркін болып, денесі қызып кетпей, ұйқысы бұзылмауы қажет. Егер бала ұзақ уақыт жыласа немесе ұйықтай алмаса, мұны жай ғана мінезіне не бесікке үйренбеуіне байланысты деп қабылдамай, себебін анықтау маңызды.
«Жауырынның жабысуы» медицинада жоқ
Педиатр бесікке бөлеуге қатысты қоғамда кездесетін тағы бір түсінікке тоқталды. Оның айтуынша, кейбіреулер баланың денесін шалқайтып жіберетін жағдайды «жауырыны жабысып қалды» деп сипаттайды. Алайда дәрігер бұл атаудың медицинада қолданылмайтынын айтады.
Екіншіден, бала шалқайып қалады. Мұны «жауырыны жабысып қалды» дейді. Бірақ «жауырынның жабысуы» деген термин медицинада жоқ, – дейді Мереке Икрамханқызы.
Дәрігер бесікке бөлеуге байланысты алаңдататын белгілердің қатарында жиі құсу, дененің көгеруі және баланың тоқтамай жылаған кезде дауысы шықпай қалуын атады.
Үшіншіден, бала жиі құса бастайды. Денесі жаураған баланың денесіндей көгеріп кетеді. Кейбір балалар тоқтамай жылағанда көгеріп, дауысы шықпай қалады. Гипоксияны білмегендіктен, бұрын мұны баланың көгеріп жатқаны деп қана қабылдаған, – дейді педиатр.
Маман бұл белгілерді қан айналымының баяулауымен байланыстырады. Оның түсіндіруінше, баланың ағзасындағы барлық мүшеге, соның ішінде миға да оттегінің жеткілікті мөлшерде жетуі маңызды.
Дәрігер ересектер мен балалардың ағзасындағы қан айналым ерекшеліктеріне назар аудару керегін айтады. Баланың өсіп-дамуы үшін мүшелерінің оттегімен жеткілікті қамтамасыз етілуі маңызды. Ал мидың қалыпты дамуы жүйке жасушаларының, соның ішінде нейрондардың жетілуімен байланысты.
Баланың қол-аяғын байлау дұрыс па?
Педиатрдың пікірінше, бесікке бөлеу кезінде баланың қол-аяғын қатты таңып қою да ескеруді қажет етеді. Өйткені сәбидің қозғалысын шектеу оның еркін қимылдауына кедергі келтіреді.
Қан айналымын бұзып, баланың аяқ-қолын байлап, құндақтап тастасақ, қозғалысы баяулайды. Жаңа туған бала үп еткен желден тоңады деген қате ұстаным бар. Осыған сенетін ата-аналар бөлмені қатты ысытып, баланың денесіне май жағып, бесікке бөлеп тастайды. Дәл осылай ересек адамды байлап қойсақ, не болар еді? Ағзаға оттегі жетпейді. Бір күн емес, жарты жыл бойы бесікке жататын балалар бар, – дейді ол.
Бесікке бөлеу кезінде баланың тыныс алуына кедергі келтірмеу, кеуде тұсын қатты қыспау және жамбас пен аяқтарының еркін қозғалуына мүмкіндік беру қажет. Әсіресе баланың аяқтарын түзу созып, қатты таңып қою жамбас буындарының қалыптасуына кері әсер етуі мүмкін.
Нәрестені күшпен сілку миға зақым келтіреді
Педиатр бесікті тербетудің де қауіпсіздік талаптары бар екенін ескертеді. Оның сөзінше, кейбір отбасыларда бесікті кішкентай балаларға тербеткізеді. Бірі аяғымен тербетсе, енді бірі телефон қарап отырып шайқайды.
Оның үстіне баланы тербетеміз. Үйдегі кішкентай балаларға бесікті тербеткізіп қоямыз. Біреу аяғымен, енді біреу телефон көріп отырып шайқайды. Осылайша баланың миы шайқалады. Баланы ешқашан сілкуге болмайды. Бас сүйегінің ішіндегі ми бір жерге тиіп, бір тамыры жарылса, өсе келе ол ақауға айналуы мүмкін, – дейді дәрігер.
Бұл ретте баланы қатты сілку мен бесікті жайлап тербетудің айырмашылығын ажырату қажет. Нәрестені күшпен сілку миға ауыр зақым келтіруі мүмкін. Ал бесікті шамадан тыс қатты немесе бақылаусыз тербетудің де қауіпсіздікке қатысы бар.
Педиатр бесікке қатысты тағы бір мәселе ретінде жамбас буынының дисплазиясын атады. Оның айтуынша, бұрын балалардың аяқтарына гипс таңу жиі кездескен. Ол мұндай жағдайларды ортопед мамандар да растайтынын айтады.
Бұрын дисплазия көп кездескен. Балалардың ұршығына түрлі гипс таңып тастаған. Ортопедтер де мұны растайды. Баланың жамбасындағы қан айналымы дұрыс болмағандықтан, дисплазия пайда болады. Бесікке таңып қойғандықтан баланың ұршығы дұрыс қалыптаспай қалады. Міне, бұл да қолдан жасап алған ауру, – дейді Мереке Икрамханқызы.
Жамбас буыны дисплазиясы – баланың жамбас буынының қалыптасуына байланысты медициналық жағдай. Оның пайда болуына бірнеше фактор әсер етуі мүмкін. Аяқтарды түзу созып, бір-біріне жақын күйде қатты таңып қою жамбас буынының қалыпты дамуына кедергі келтіруі ықтимал. Ал жамбас пен тізені табиғи бүгілген қалыпта ұстап, аяқтардың екі жаққа еркін ашылуына мүмкіндік беру қауіпсіздеу саналады.
Дегенмен дисплазияны тек бесікке бөлеуден пайда болады деп айтуға болмайды. Бұл жағдайдың алдын алу мен емдеу мәселесін балалар ортопеді шешуі керек. Егер дисплазияға күдік болса, баланы маманға көрсетіп, қажетті тексеруден өткізу маңызды.
Балаңыз сап-сау болса, ешқандай дисплазиясы, гипоксиясы болмаса, бесікке салуға болады. Әр ата-ананың таңдауы өзінде. Бірақ қалада бесікке бөлеу дұрыс емес деп ойлаймын. Қабат жоғарылаған сайын оттегі азаяды. Қыста да, жазда да үй өте ыстық болады. Неврологиялық бұзылысы бар балалардың көбеюіне де осы жағдай әсер етіп отыр, – дейді дәрігер.
Осылайша, маман бесікке бөлеу мәселесінде баланың денсаулығы мен үйдегі жағдайды ескеру қажеттігін айтты.
