Заң қалай дүниеге келеді? Бір құжаттың жолы

Заң – күнделікті өмірден бөлек тұрған, тек Парламент залдарында талқыланатын күрделі мәтін емес. Ол азаматтың құқығына, кәсіпкердің жұмысына, мемлекеттің міндетіне, бюджетке, әлеуметтік саясатқа тікелей әсер ететін ереже. Сондықтан кез келген заңның артында белгілі бір мәселе, қоғамдық сұраныс, сараптама, талқылау және бірнеше институционалдық сүзгі тұрады.

2026 жылдан бастап Қазақстанның заң шығару жүйесінде түбегейлі өзгеріс болды. 15 наурыздағы республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституция 1 шілдеден бастап күшіне енді. Осы күннен бастап бұрынғы Парламенттің өкілеттігі тоқтап, заң шығару билігін жүзеге асыратын жоғары өкілді орган ретінде Құрылтайдың жаңа моделі енгізілді. Ал Құрылтай депутаттарын сайлау 2026 жылғы 23 тамызға белгіленген. Ендеше бүгінгі Қазақстанда бір заңның дүниеге келу жолы қандай? 

Бәрі мәселені түсінуден басталады

Заң өздігінен пайда болмайды. Әдетте оның алдында қоғамда немесе мемлекеттік басқару жүйесінде белгілі бір мәселе жинақталады. Мәселен, қолданыстағы норма жаңа жағдайға жауап бере алмауы, азаматтардың құқықтарын қорғауда олқылық болуы, экономикалық қатынастардың өзгеруі немесе жаңа қоғамдық қатынастардың пайда болуы заңнаманы жетілдіру қажеттігін туындатады.

Бұл жерде маңызды бір ерекшелік бар: заң шығару бастамасы мен заң жобасын дайындау – бір нәрсе емес.

Заң шығару бастамасы дегеніміз – заң жобасын оны қарауға міндетті өкілді органның қарауына ресми енгізу құқығы. Қазіргі Конституция бойынша мұндай құқық Президентке, Құрылтай депутаттарына, Үкіметке және Қазақстан Халық Кеңесіне тиесілі. Бұл құқық тек Құрылтайда іске асырылады. 

Ал азаматтың немесе сарапшының белгілі бір мәселе бойынша ұсыныс жасауы автоматты түрде «заң жобасын енгізу» дегенді білдірмейді. Азаматтық бастама, қоғамдық пікір, сараптамалық ұсыныс уәкілетті органдардың назарын аударып, болашақ заң жобасының идеясына айналуы мүмкін.

Екінші кезең – заң жобасын әзірлеу

Мәселе анықталғаннан кейін нақты құқықтық шешім ізделеді. Осы жерде заңгерлер, мемлекеттік органдардың мамандары, экономистер, салалық сарапшылар және қажет болған жағдайда ғылыми ұйымдар мен қоғамдық бірлестіктер жұмысқа тартылады.

«Құқықтық актілер туралы» заң нормативтік құқықтық актілер жобаларын әзірлеудің жалпы тәртібін белгілейді. Заң жобасын дайындау барысында оның құқықтық негізі, реттелетін қатынастар, ықтимал салдары және қолданыстағы заңнамаға әсері қарастырылады. 

Жоба әзірлеуші органның ішінде жұмыс тобы арқылы немесе тиісті құрылымдық бөлімшелердің қатысуымен дайындалуы мүмкін. Қажет болған жағдайда ғылыми ұйымдар, сарапшылар, кәсіпкерлер өкілдері мен басқа да мүдделі тараптар тартылады. Бұл кезеңнің мақсаты – бір мәселені жай ғана «жаңа баппен» жабу емес, оның құқықтық салдарын алдын ала есептеу. Сондықтан заң жобасының алғашқы нұсқасы соңғы нұсқадан едәуір өзгеше болуы қалыпты жағдай.

Үшінші кезең – келісу және сараптама

Заң жобасы дайын болған соң ол бірден дауысқа қойылмайды. Құжаттың сапасы мен оның басқа нормалармен үйлесімділігі тексеріледі.

Мысалы, жоба басқа мемлекеттік органдармен келісіледі, заң сараптамасынан өтеді. Құқықтық актілерді әзірлеу мен келісудің қолданыстағы қағидаларында Әділет органдарының құқықтық сараптамасы және құжаттар топтамасын ұсыну тәртібі көзделген. 

Бұл кезеңнің мәні зор. Өйткені бір заңға енгізілген шағын ғана өзгеріс басқа ондаған нормаға әсер етуі мүмкін. Сондықтан мамандар «Бұл норма Конституцияға қайшы емес пе?», «Қолданыстағы заңдармен қайшылық туындамай ма?», «Оны іс жүзінде орындау мүмкін бе?», «Мемлекетке немесе азаматтарға қандай салмақ түседі?» деген сұрақтарға жауап іздейді.

Заң жобаларының қоғамға ашық болуы да маңызды. Қолданыстағы құқықтық тәртіп бойынша әзірленген заң жобалары мүдделі мемлекеттік органдармен келісуге жіберіліп, уәкілетті органның интернет-ресурсында орналастырылады. Азаматтардың құқықтары мен міндеттеріне қатысты нормативтік жобаларды жария талқылау тетіктері де қарастырылған.  Яғни заң мәтіні – жабық кабинетте ғана жазылатын құжат емес. Оның сапасына қоғам, сарапшылар және мүдделі тараптардың пікірі де ықпал етуі мүмкін.

Төртінші кезең – Құрылтайға енгізу

Жоба барлық қажетті рәсімдерден өткеннен кейін заң шығару бастамасы құқығы бар субъектінің атынан Құрылтайға ресми енгізіледі.

Қазіргі конституциялық модель бойынша Президент заң жобасын арнайы жолдау арқылы, Құрылтай депутаттары ұсыну арқылы, Үкімет қаулы арқылы, ал Қазақстан Халық Кеңесі шешім арқылы енгізеді. Құрылтайға түскен заң жобасы Бюро қаулысымен тиісті комитеттерге жіберіледі. Заң жобасы тұрақты комитеттердің қорытындысы болған жағдайда ғана Құрылтай отырысында қаралуы мүмкін. Бұл – заң жобасының ең маңызды сүзгілерінің бірі.

Бесінші кезең – комитеттердегі талқылау

Құрылтайдың тұрақты комитеттері заң жобасын егжей-тегжейлі қарайды. Негізгі мәселе – құжаттың саяси ұрандарға емес, нақты әрі жұмыс істейтін құқықтық нормаға айналуы.

Комитет отырыстарында жоба баптары талданады, сарапшылардың пікірлері тыңдалуы мүмкін, депутаттар түзетулер ұсынады. Бір ғана сөйлемнің өзі құқық қолдану тәжірибесіне айтарлықтай әсер етуі ықтимал болғандықтан, заң техникасына ерекше мән беріледі.

Мысалы «құқылы», «міндетті», «тыйым салынады» деген ұғымдардың әрқайсысының құқықтық салмағы бөлек. Сондықтан заң мәтініндегі бір сөздің өзі кейін сотта, мемлекеттік органда немесе азамат пен ұйым арасындағы дауда шешуші мәнге ие болуы мүмкін.

Алтыншы кезең – Құрылтай отырысы және дауыс беру

Комитеттік талқылаудан өткен заң жобасы Құрылтайдың жалпы отырысына шығарылады.

Қазіргі Конституция бойынша Құрылтай заңдар мен қаулылар қабылдайды. Конституцияда өзгеше көзделмесе, заңдар депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен қабылданады. Конституциялық заңдар үшін талап жоғары – олар депутаттардың жалпы санының кемінде үштен екісінің дауысымен қабылданады. 

Осы жерде заң жобасының тағдыры шешіледі: ол қабылдануы, қабылданбауы немесе пысықтауға жіберілуі мүмкін.

Депутаттар ұсынған түзетулердің бір бөлігі құжаттың бастапқы мазмұнын едәуір өзгертуі ықтимал. Демек, заң жобасының алғашқы нұсқасы мен қабылданған соңғы мәтіні бірдей болуы міндетті емес.

Жетінші кезең – Президенттің қол қоюы

Заң қабылданды деген сөз оның сол сәтте-ақ толыққанды қолданыстағы нормаға айналғанын білдірмейді.

Жаңа Конституцияның 61-бабына сәйкес, заң Президент қол қойғаннан кейін күшіне енеді. Конституция сондай-ақ Президент қарсылық білдірген заңдарды немесе олардың жекелеген баптарын қайта талқылап, дауысқа салу мүмкіндігін Құрылтайдың өкілеттігіне жатқызады. (Адилет)

Бұл – заң шығару процесіндегі тежемелік әрі теңгерімдік тетіктердің бірі. Яғни заң қабылдау – бір органның ғана шешімі емес, бірнеше институттың өзара әрекеттесуінен тұратын процесс.

Сегізінші кезең – ресми жариялау және өмірге ену

Президент қол қойғаннан кейін заң ресми түрде жарияланады. Осыдан кейін ғана азаматтар мен ұйымдар оның нақты талаптарымен танысып, құқықтық салдарын түсіне алады. Бірақ заңның «дүниеге келуі» осы жермен де бітпейді. Ең күрделі кезең кейде дәл осыдан кейін басталады.

Өйткені заңның тиімділігі оның қағаздағы мәтінімен ғана өлшенбейді. Оны іске асыру үшін Үкімет қаулылары, министрліктердің нормативтік актілері, мемлекеттік органдардың рәсімдері немесе техникалық тетіктер қажет болуы мүмкін. Жаңа заң қолданыстағы басқа актілерге өзгерістер енгізуді талап етсе, мұндай құжаттар да қатар әзірленеді. 

Сондықтан заңның тағдырын шартты түрде былай көрсетуге болады: Мәселе → идея → заң жобасы → сараптама → келісу → Құрылтай комитеттері → талқылау → дауыс беру → Президенттің қол қоюы → ресми жариялау → қолданысқа енгізу → құқық қолдану тәжірибесі.

Бір құжаттың артында қанша жұмыс бар?

Сырт көзге заң – бірнеше беттен немесе ондаған баптан тұратын құжат. Алайда оның әр нормасының артында зерттеу, салыстыру, келісу және пікірталас тұруы мүмкін.

Мұны 2026 жылғы жаңа саяси-құқықтық кезеңнің өзінен де көруге болады. Жаңа Конституция 1 шілдеде күшіне енгеннен кейін Құрылтай институтын іске асыратын арнайы конституциялық заң қабылданды. Оның өзі 2026 жылғы 5 маусымда қабылданып, 1 шілдеден бастап қолданысқа енгізілді. Құжатта Құрылтайдың ұйымдастырылуы ғана емес, оның заң шығару процесінің қағидалары мен заң жобаларын жұмыс органдарында талқылау тәртібін белгілеу көзделген. 

Ал қазір, 2026 жылғы 21 тамызда, Қазақстан жаңа заң шығару институтының қалыптасу кезеңінде тұр: Құрылтай депутаттарын сайлау 23 тамызға белгіленген, 145 депутаттық мандатқа партиялық тізімдер бойынша сайлау өтеді. Орталық сайлау комиссиясының дерегіне сәйкес, сайлау науқанына бірнеше саяси партия қатысып, кандидаттардың партиялық тізімдері тіркелген.

Бұл – заңның қалай дүниеге келетінін түсінудің ерекше сәті. Өйткені Қазақстандағы заң шығару жүйесінің институционалдық архитектурасы жаңарып жатқан тұста жаңа Құрылтайдың алдағы жұмысы заңдардың қабылдану тәртібіне жаңа тәжірибе қалыптастырады.

Заң – дайын мәтін емес, қоғамдық келісімнің нәтижесі

Заңды тек депутаттардың дауыс беруімен дүниеге келетін құжат деп түсіну жеткіліксіз. Оның өмір жолы мәселені анықтаудан басталып, құқықтық нормаға айналып, сараптамадан, талқылаудан және институционалдық сүзгілерден өтеді. Ал заңның шынайы бағасы ол қабылданғаннан кейін беріледі.

Егер норма азаматтың құқығын қорғап, қоғамдағы мәселені шешсе, бизнеске түсінікті әрі болжамды жағдай жасаса немесе мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттырса – заң өз міндетін орындады деуге болады. Ал егер қағаздағы талап пен өмірдегі шындықтың арасы алшақ болса, заңды жетілдіру қажеттігі қайта туындайды.

Сондықтан заңның дүниеге келуі – соңғы дауыс берумен аяқталатын процесс емес. Ол қоғамдағы мәселенің құқықтық шешімге айналып, кейін сол шешімнің өмірде жұмыс істеуіне дейін жалғасатын ұзақ жол.

Осы жолдың әр кезеңінде бір сұрақ өзгермейді: қабылданатын норма елге және азаматқа қаншалықты пайдалы, әділ әрі орындалатын болады? Заң сапасының басты өлшемі де – осы.