Үнемі онлайн болудың зияны: смартфон цифрлық стреске қалай әкеледі

Смартфон қазір күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналды. Таңертең оянған сәттен бастап ұйқыға жатқанға дейін хабарламаларды тексеріп, әлеуметтік желіні қарап, жұмыс хаттарына жауап беріп, жаңалық оқимыз.

Бір қарағанда, мұның бәрі қалыпты әдет сияқты. Алайда телефонды үнемі бақылау адамның жүйке жүйесіне қосымша салмақ түсіріп, цифрлық стреске әкелуі мүмкін.

Цифрлық стресс деген не?

Цифрлық стресс – цифрлық технологияларды шамадан тыс немесе бақылаусыз пайдаланудан туындайтын психологиялық қысым. Ол хабарламалар мен ескертулердің үздіксіз келуі, үнемі байланыста болу қажеттілігі, интернеттегі ақпаратты бақылау және адамдардың онлайн кеңістіктегі реакциясына алаңдаумен байланысты.

Бұл ұғымға жақын, бірақ мағынасы кеңірек термин – техностресс. Ол цифрлық ортаның талаптары адамның оған бейімделу мүмкіндігінен асып кеткен кезде пайда болатын күйзелісті сипаттайды.

Яғни мәселе смартфонның өзінде емес. Негізгі мәселе – адамның цифрлық ортадан ажырай алмауында.

Үнемі «онлайн» болу миға қалай әсер етеді?

Адам миы бір уақытта бірнеше ақпарат ағынын толыққанды өңдеуге арналмаған. Біз хабарламаға жауап беріп отырып, жұмысқа қайта оралып, бірнеше минуттан кейін әлеуметтік желідегі жаңалықты қарап, қайтадан жұмысқа кірісеміз.

Мұндай үздіксіз ауысу зейінге салмақ түсіреді. Адам әр хабарламаға назар аударған сайын ми жаңа ақпаратты өңдеуге мәжбүр болады. Нәтижесінде шаршау, ашушаңдық, зейіннің төмендеуі және психологиялық қысым сезімі пайда болуы мүмкін.

Цифрлық стресс бес негізгі фактор арқылы көрінеді:

Біріншісі – ақпараттық және коммуникациялық шамадан тыс жүктеме. Хабарламалар, электронды хаттар, әлеуметтік желідегі жазбалар, жаңалықтар мен жұмысқа қатысты ақпараттың көлемі адам оны қалыпты түрде өңдеп үлгермейтін деңгейге жетеді.

Екіншісі – үнемі қолжетімді болу қысымы. Кей адамдар жұмыс уақыты аяқталса да қызметтік чаттарды тексеріп, басшылықтан немесе әріптестерінен хабарлама келіп қала ма деп телефонға қарай береді. Уақыт өте келе «қазір жауап бермесем болмайды» деген ішкі қысым қалыптасады.

Үшіншісі – маңызды нәрсені жіберіп алудан қорқу. Әлеуметтік желілерде бір жаңалық, қызықты оқиға немесе маңызды ақпарат өтіп кетеді деген алаңдаушылық адамды телефонды қайта-қайта тексеруге итермелейді.

Төртіншісі – өзгенің бағасына тәуелділік. Жазбаға қанша лайк жиналды, кім пікір қалдырды, суретке адамдар қалай баға берді деген ойдың өзі психологиялық жүктемеге айналуы мүмкін.

Бесіншісі – онлайн кеңістікті үнемі бақылау. Адам телефонды нақты қажеттілік болмаса да қолына алып, әлеуметтік желілерді, мессенджерлерді немесе жаңалықтарды тексере береді. Біртіндеп бұл автоматты әдетке айналады.

Бас ауруының себебі

Телефонды ұзақ пайдалану мен бас ауруының арасында бірнеше фактор болуы ықтимал.

Біріншісі – көздің шаршауы. Экранға ұзақ уақыт үздіксіз қарау көздің құрғауына, жайсыздыққа және көрудің уақытша шаршауына әкелуі мүмкін. Әсіресе экранға жақын отырып, ұзақ уақыт мәтін оқығанда немесе жарық жағдайы қолайсыз болғанда бұл сезім күшеюі ықтимал.

Екіншісі – мойын мен иықтың ұзақ уақыт бір қалыпта тұруы. Телефонға төмен қарап отыру кезінде мойын бұлшықеттеріне салмақ түседі. Егер адам осындай қалыпта ұзақ отырса, мойын мен иық аймағында кернеу пайда болып, ол бас ауыруымен қатар жүруі мүмкін.

Үшіншісі – ұйқының бұзылуы. Көп адам телефонды ұйықтар алдында пайдаланады. Ұзақ уақыт экран алдында отыру адамның ұйқыға дайындалу әдетін бұзып, демалыстың сапасына әсер етуі мүмкін. Ал жеткіліксіз немесе сапасыз ұйқы келесі күні шаршау мен бас ауруының пайда болуына ықпал етеді.

Төртіншісі – психологиялық қысым. Үнемі хабарлама күту, жұмысқа жауап беру, жаңалықтарды бақылау және әлеуметтік желілердегі ақпаратты қабылдау жүйке жүйесін шаршатады. Сондықтан бас ауруы кейде экранның өзінен емес, оны пайдалану кезінде қалыптасқан жалпы физикалық және психологиялық жүктемеден болуы мүмкін.

Телефонды жиі тексеру неге әдетке айналды?

Көп жағдайда адам телефонды тек маңызды хабарлама үшін ғана тексермейді. Кейде смартфонды ойланбастан қолымызға аламыз.

Бұл әдеттің қалыптасуына хабарламалар, лайктар, жаңа жазбалар және басқа да цифрлық сигналдар әсер етеді. Әр жаңа ақпарат адамның назарын қайтадан экранға бұрады.

Уақыт өте келе телефонды тексеру саналы әрекеттен автоматты мінез-құлыққа айналуы мүмкін. Мысалы, адам бірнеше минут бұрын ғана әлеуметтік желіні қарап шықса да, қайтадан телефонды ашып тексереді.

Цифрлық стресстің белгілері қандай?

Цифрлық стресс әр адамда әртүрлі көрінеді.

Эмоциялық белгілеріне ашушаңдық, мазасыздық, көңіл-күйдің төмендеуі және үнемі шаршау сезімі жатады.

Ойлау қабілетіне байланысты белгілер – зейін қоюдың қиындауы, ойдың шашырауы, бір тапсырмадан екіншісіне жиі ауысу және өзіңді ұмытшақ сезіну.

Физикалық тұрғыдан көздің шаршауы, бас ауруы, мойын мен иықтағы кернеу және ұйқының бұзылуы байқалуы мүмкін.

Ал мінез-құлықтағы негізгі белгі – телефонды нақты қажеттілік болмаса да қайта-қайта тексеру.

Цифрлық технологиялар өздігінен зиянды емес. Смартфон жұмыс істеуге, білім алуға, адамдармен байланысуға және қажетті ақпаратты жылдам табуға мүмкіндік береді.

Сондықтан мәселенің шешімі технологиядан толық бас тарту емес, оны пайдалану шекарасын белгілеу.

Мамандар қажет емес хабарламалар мен ескертулерді өшіруге, хабарламаларға жауап беретін белгілі бір уақытты белгілеуге кеңес береді.

Ұйықтар алдында телефонды ұзақ пайдаланбаған дұрыс. Күн ішінде экрансыз қысқа үзілістер жасау да пайдалы. Мысалы, тамақтану кезінде телефонды қолыңызға алмау, жұмыс аяқталғаннан кейін қызметтік чаттарды тексермеу немесе серуендеу кезінде смартфонды үнемі бақыламау.

Тағы бір маңызды әдет – бір уақытта бірнеше істі қатар орындауға тырыспау. Мысалы, жұмыс істеп отырып әрбір келген хабарламаға бірден жауап беру зейінді үнемі бөліп отырады. Оның орнына белгілі бір уақыт аралығында хабарламаларды бір рет тексерген тиімді.

Қашан дәрігерге қаралу керек?

Бас ауруын үнемі смартфоннан көре беруге болмайды. Бас ауруының себептері өте көп және олардың арасында көру қабілетінің өзгеруі, ұйқының бұзылуы, сусыздану, стресс, мигрень және басқа да медициналық жағдайлар болуы мүмкін.

Егер бас ауруы жиілеп кетсе, ұзақ уақыт сақталса немесе күнделікті өмірге кедергі келтірсе, дәрігерге қаралған жөн.

Сол сияқты мазасыздық, ашушаңдық, көңіл-күйдің төмендеуі, ұйқының бұзылуы немесе зейін қою қиындығы бірнеше апта бойы жалғасып, жұмысқа, қарым-қатынасқа және күнделікті белсенділікке әсер етсе, мұны жай ғана шаршау деп қабылдамаған дұрыс.