«Шаңтимес» атанған Бауыржан Момышұлы қандай болған?

Фото: e-history.kz

Қазақ халқы үшін Бауыржан Момышұлы есімі тек батырлықтың ғана емес, мінез бен ұстанымның символына айналған. Оның майдандағы ерлігі, әскери шеберлігі талай рет айтылды. Алайда тұлғаның шынайы болмысын ашатын, көпшілікке кең тарай бермеген қызықты деректер де аз емес.

«Шаңтимес» атанған бала

Бауыржанның бала кездегі мінезі оның болашақ тұлғасын айқындап бергендей. Замандастарының естеліктерінде ол көп сөйлемейтін, артық қимыл жасамайтын, бірақ ішкі қайраты мықты бала болғаны айтылады. Ауыл арасында «Шаңтимес» деген лақап атпен танылуы да тегін емес. Бұл сөз сырттай қарағанда жай ғана әзіл сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ қазақы ортада мұндай атау көбіне мінезді дәл сипаттайды. Яғни, Бауыржан сырттай сабырлы, тіпті «үнсіз» көрінгенімен, қажет кезде өзін де, сөзін де қорғай алатын жігерлі болған.

Тарихшылардың айтуынша, дәл осындай мінез кейін майдан даласында аса маңызды рөл атқарған. Себебі әскери жағдайда эмоцияға ерік беру емес, сабыр сақтап, нақты шешім қабылдау басты фактор саналады.

Туған күні мен мінез үндестігі: кездейсоқ па, заңдылық па?

Бауыржан Момышұлы желтоқсанның 24-і күні, қыстың ең қатал кезеңінде дүниеге келген. Кейін ол бұл жайында әзілдей отырып: «Мінезімнің қаттылығы туған күнімнен шығар» деген екен. Бұл сөз жай қалжың ғана емес. Қазақ дүниетанымында табиғат пен адам мінезінің байланысы жиі айтылады. Қыстың қақаған суығы, табиғаттың қаталдығы – төзімділік пен беріктіктің символы.

Әскери зерттеушілер Бауыржанның мінезіндегі суыққандылық пен сабырлылықты оның басты артықшылығы ретінде бағалайды. Мәскеу түбіндегі шайқастарда ол ең қиын сәттердің өзінде эмоцияға берілмей, жағдайды есеппен бағалай білген.

Бұйрықты өзгерткен командир: тәуекел мен жауапкершілік

Соғыс кезінде бұйрықты өзгерту – өте үлкен тәуекел. Кеңес армиясында тәртіп қатаң болды, бұйрыққа бағынбау ауыр жазаға әкелуі мүмкін еді. Соған қарамастан, Бауыржан Момышұлы кей жағдайда жоғарыдан келген тапсырманы сол күйінде орындамай, оны нақты жағдайға бейімдеген. Әскери тарихшылар мұны «тактикалық дербестік» деп атайды. Яғни командирдің өз бетінше шешім қабылдай алу қабілеті.

Мысалы, кейбір шабуыл жоспарлары қағаз жүзінде дұрыс болғанымен, нақты жағдайда тиімсіз болуы мүмкін. Осындай сәттерде Бауыржан сарбаздардың өмірін бірінші орынға қойып, бағытты өзгерткен. Бұл шешімдер кейін оның бөлімшесінің шығынын азайтып, жауынгерлердің сенімін арттырған. Зерттеушілердің пікірінше, дәл осы қасиет оны өзгелерден ерекше еткен.

Қоршаудан шығу шеберлігі: әскери тактиканың шыңы

Бауыржан басқарған батальон бірнеше рет жау қоршауында қалған. Әдетте мұндай жағдайда бөлімше толық жойылып кетуі мүмкін. Бірақ оның жағдайында керісінше – сарбаздар аман қалған. Бұл жерде оның тактикалық ойлауы ерекше рөл атқарды. Ол қоршаудан шығу үшін әртүрлі әдіс қолданған: жалған шабуыл ұйымдастыру, қарсыласты адастыру, түнгі қозғалысты тиімді пайдалану.

Әскери тарихшылар мұндай әрекеттерді жоғары деңгейдегі қолбасшылық шеберлік деп бағалайды. Себебі бұл тек батылдық емес, нақты есеп пен тәжірибенің нәтижесі. Кей деректерде оның бөлімшесі қоршаудан бірнеше күн бойы шығып, кейін қайта сапқа қосылғаны айтылады. Бұл – сол кезең үшін өте сирек құбылыс.

Сарбаз психологиясын түсінген командир

Бауыржан Момышұлы жауынгердің тек физикалық емес, психологиялық жағдайына да ерекше мән берген. Оның пікірінше, қорқыныш – табиғи нәрсе, бірақ оны басқару керек. Сарбаздарымен жиі сөйлесіп, оларды жігерлендіріп отырған. Кей жағдайда әзіл айтып, кейде қатал талап қойып, әрқайсысының жағдайына қарай әрекет еткен.

Қазіргі әскери психологияда қолданылатын «моральдық тұрақтылық», «ұжымдық рух» сияқты ұғымдарды ол тәжірибеде ерте қолданған. Зерттеушілер бұл тәсілдердің оның бөлімшесінің төзімділігіне тікелей әсер еткенін атап өтеді.

Жазушы ретіндегі шынайылық: соғысты әсірелемеген қаламгер

Бауыржан Момышұлы әдебиетке кеш келсе де, өзіндік қолтаңбасын қалыптастырды. Оның шығармаларында соғыс батырлық ретінде ғана емес, ауыр шындық ретінде суреттеледі. Зерттеушілер оның еңбектерін әскери прозаның шынайы үлгісі ретінде бағалайды. Себебі ол соғысты романтикаға айналдырмай, адам тағдыры арқылы көрсеткен.

Тәртіп философиясы: оның өмірлік формуласы

Бауыржан үшін тәртіп – жай ереже емес, өмір сүру қағидасы болды. Ол «тәртіпсіз ел болмайды» деген ұстанымды берік ұстанды. Бұл көзқарас оның барлық іс-әрекетінен көрініс тапты – әскери қызметінде де, жазушылық еңбектерінде де. Сондықтан бүгінгі күні де оның айтқан сөздері мен өмірлік қағидалары өзектілігін жоғалтпай отыр.

Бұған дейін біз Шоқан Уәлихановтың Қашғарияға қалай жасырын барғандығы туралы жазған едік.

Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға

«Шаңтимес» атанған Бауыржан Момышұлы қандай болған?

Оқи отырыңыз