Құрылтай депутаттары қалай сайланады?

2026 жылғы 23 тамызда Қазақстан тарихында алғаш рет Құрылтай депутаттарының сайлауы өтеді. Жаңа саяси жүйеде Құрылтай елдің жоғары өкілді органы ретінде заң шығару және мемлекеттік маңызы бар мәселелерді қарау міндетін атқарады. Депутаттарды сайлау тәртібі мен олардың өкілеттігі Конституцияда және арнайы конституциялық заңда белгіленген.

Құрылтай құрамында қанша депутат болады?

Жаңа Конституцияға сәйкес, Құрылтай 145 депутаттан тұрады. Депутаттар бес жыл мерзімге сайланады. Сайлау біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша пропорционалды өкілдік жүйесі негізінде, яғни саяси партиялардың сайлау тізімдері арқылы өткізіледі. 

Бұл жүйенің ерекшелігі – сайлаушы жеке кандидатқа емес, саяси партияға дауыс береді. Партиялардың алған дауысы олардың Құрылтайдағы мандаттарының санына әсер етеді.

Сайлаушының дауысы қалай мандатқа айналады?

Пропорционалды жүйеде партия неғұрлым көп дауыс жинаса, соғұрлым Құрылтайда көбірек орын алуға мүмкіндік алады. Мұндай тәсілдің басты мақсаты – қоғамдағы әртүрлі саяси көзқарастардың өкілді органда көрініс табуын қамтамасыз ету.

Партиялардың сайлауалды бағдарламалары осы жерде маңызды рөл атқарады. Себебі азаматтар өз дауысын белгілі бір кандидатқа емес, партияның ұстанымы мен бағдарламасына бере отырып, оның Құрылтайдағы саяси бағытын таңдауға қатысады.

Депутат болу үшін қандай талаптар қойылады?

Құрылтай депутаты болуға Қазақстан Республикасының азаматы, 25 жасқа толған және заңда белгіленген талаптарға сай келетін адам құқылы.

Депутаттыққа кандидаттың Қазақстан аумағында белгіленген мерзім бойы тұрақты тұруы және заңда көрсетілген өзге де талаптарды орындауы қажет. Сонымен қатар депутаттық мандат белгілі бір саяси партияның тізімі арқылы алынатындықтан, кандидаттың партиялық тізімдегі орны да маңызды.

Депутат мандатынан қашан айырылады?

Депутаттың мандатынан айырылуы – оның өкілеттігін тоқтатудың нақты заңдық негіздерінің бірі. Конституциялық заңға сәйкес, депутат мынадай жағдайларда мандатынан айырылуы мүмкін:

• Қазақстан Республикасынан тыс жерге тұрақты тұруға кетсе;
• Қазақстан азаматтығын тоқтатса;
• депутатқа қатысты айыптау үкімі заңды күшіне енсе;
• депутат өзі сайланған саяси партиядан шықса немесе партиядан шығарылса;
• өзі сайланған саяси партияның қызметі тоқтатылса.

Бұл нормалар депутаттық мандаттың партиялық тізіммен және азаматтың Қазақстанмен құқықтық байланысымен тығыз байланысты екенін көрсетеді. 

Мандаттан айырылу мен өкілеттіктің тоқтатылуы бір нәрсе ме?

Жоқ. Бұл екі ұғымды ажырату маңызды. Мандаттан айыру – заңда нақты көрсетілген негіздер болған кезде депутаттың сайлау арқылы алған мандатынан айырылуы.

Ал депутат өкілеттігінің тоқтатылуы басқа жағдайларда да орын алуы мүмкін. Мысалы, депутат өз еркімен өкілеттігін тоқтатуы, қайтыс болуы немесе соттың тиісті шешімі болуы мүмкін.

Сондықтан «депутат мандатынан айырылды» және «депутаттың өкілеттігі тоқтатылды» деген тіркестердің заңдық мағынасы бірдей емес.

Депутат кәсіпкерлікпен айналыса ала ма?

Құрылтай депутатының мәртебесіне байланысты бірқатар шектеу бар. Депутат басқа өкілді органның депутаты бола алмайды. Сондай-ақ депутаттық міндетпен қатар кәсіпкерлік қызметпен айналысуға, коммерциялық ұйымның басқарушы органына немесе байқаушы кеңесіне кіруге болмайды. Бұл шектеулер депутаттың негізгі міндетін – халық атынан өкілдік етуді тәуелсіз жүзеге асыруына бағытталған.

Заңда депутаттың оқытушылық, ғылыми және шығармашылық қызметпен айналысуына рұқсат берілген.

Неліктен бұл талаптар маңызды?

Құрылтай депутаты – тек белгілі бір партияның өкілі емес, ел азаматтарының мүддесін білдіретін мемлекеттік институттың мүшесі. Сондықтан оның құқықтық мәртебесіне қойылатын талаптар депутаттың жауапкершілігін арттыруға бағытталған.

Жаңа саяси жүйеде сайлаушы үшін тек «кімді сайлаймыз?» деген сұрақ емес, «сайланған депутаттың қандай міндеті мен жауапкершілігі бар?» деген мәселені түсіну де маңызды.

Құрылтай сайлауының ерекшелігі – азаматтар партиялардың бағдарламаларын салыстырып, елдің алдағы бес жылдағы саяси бағытына әсер ететін таңдау жасайды. Ал депутаттық мандаттың сақталуы Конституция мен заңда белгіленген талаптарды орындауға тікелей байланысты.