Қазақстандағы кәсіпкерлік: жаңа мүмкіндіктер, жаңа сын-тегеуріндер

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев «Жаңа тарихи кезеңдегі Қазақстанның өзекті міндеттері» атты Қазақстан халқына жолдауында шағын және орта бизнесті дамыту елдің экономикалық әлеуетін нығайтудың негізгі шарттарының бірі екенін атап өтті.

Бүгінде ЖІӨ-дегі ШОБ үлесі 40%-ға жетті, ал негізгі капиталға салынған инвестициялардағы үлесі 70%-ға жақындап келеді. Сонымен қатар кәсіпкерлердің үштен бірінен астамы сауда саласында жұмыс істейді. Сондықтан шағын бизнестің құрылымын әртараптандыру және орта бизнесті дамытудың арнайы жоспарын әзірлеу қажет. Онда кәсіпорындарды ұзақ мерзімді қаржыландыру, технологиялық жаңғырту және оларды ірі өндірістермен ықпалдастыру тетіктері қарастырылады. Бұл отандық компанияларға, оның ішінде «Халықтық құрылыс» жобасын іске асыру аясында өнім өндіруді сенімді түрде дамытуға және өткізу нарықтарын табуға мүмкіндік береді.

Соңғы жеті жылда тіркелген шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің саны 1,5 есеге өсті, ал сектордың жалпы қосылған құндағы үлесі 2019 жылғы 31,7%-дан 2025 жылы 39,5%-ға дейін артты. Өндірілген өнім көлемі үш есеге ұлғайып, 96 трлн теңгеге жетті. Секторда жұмыспен қамтылғандар саны 3,3 млн адамнан 4,5 млн адамға дейін немесе 36,7%-ға өсті.

Кәсіпкерлікті дамытуда мемлекеттік қаржылық қолдау шаралары маңызды рөл атқарады. 2019-2026 жылдары «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қорының жеңілдетілген кредит беру, субсидиялау және кепілдік беру құралдары 228,6 мың жобаны қамтыды. Кредиттердің жалпы сомасы 13 197,7 млрд теңгені құрады. Осы кезеңде бағдарламаларға қатысушылар 899,2 мың жұмыс орнын сақтап, 93,1 мың жаңа жұмыс орнын ашты, 134,8 трлн теңгенің өнімін өндіріп, бюджетке 9,4 трлн теңге салық төледі. Сонымен қатар секторды одан әрі дамыту кәсіпорындар санын көбейтуді ғана емес, өндірістік қызметті кеңейтуді, еңбек өнімділігін және отандық бизнестің бәсекеге қабілеттілігін арттыруды да талап етеді.

Осы мақсатта Мемлекет басшысы бизнес үшін неғұрлым қолайлы жағдай жасау міндетін қойды. ШОБ мемлекеттік сатып алуға және квазимемлекеттік сектордың сатып алуына қатысу тетіктерін жетілдіру, оның ішінде сатып алынатын көлемнің бір бөлігін резервтеу және өнім берушілерге қойылатын талаптарды жеңілдету көзделіп отыр. Салық саласында жаңа Салық кодексіндегі қайшылықтар мен әртүрлі түсіндіруге мүмкіндік беретін нормаларды жою, кәсіпкерлерге түсетін шамадан тыс жүктемені азайту және бизнес жүргізу қағидаларын үнемі өзгертпей, нақты бағытталған түзетулер әзірлеу қажет. Бұдан бөлек, бақылау-қадағалау жүйесін қайта жаңғыртуға және реттеудің цифрлық моделіне көшуге арналған стратегиялық үзіліс болатын микро және шағын бизнесті тексеруге үш жылдық мораторий енгізу мәселесін қарастыру ұсынылады.

Бизнесті қаржыландыру мүмкіндіктері де кеңейтілуде. Банктердің негізгі миссиясы инвестициялық кредит беруге белсенді қатысу болуы тиіс. Экономиканың негізгі салаларын ұзақ мерзімді кредиттеудің жаңа тетіктері іске қосылады, ал жеке кәсіпорындар биржалық құралдарды пайдалануға ынталандырылады. Кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау шараларын маркетплейстердің, банктердің, логистикалық компаниялардың және цифрлық сервистердің мүмкіндіктерімен біріктіру жоспарланып отыр. Ал активтерді токенизациялау кәсіпкерлерге капиталды тікелей тартуға мүмкіндік береді. Осылайша, Президент саясатында кәсіпкерлікті қорғау жекелеген компанияларды қолдау шеңберінен шығып, ұлттық экономиканы нығайтудың, ішкі өндірісті кеңейтудің және қазақстандық тауарлардың бәсекеге қабілеттілігін арттырудың шартына айналуда. 

Қазақстанның кәсіпкерлік саясаты табыстылығының жаңа өлшемі

Кәсіпкерлікті қолдаудың жаңа моделі мемлекеттік институттарды жаңарту кезеңінде қалыптасуда. Президент Қ.К. Тоқаев жүргізілген реформалардың нәтижесін Әділетті, Қуатты, Прогрессивті және Таза Қазақстанның іргетасын қалау деп бағалады. Сонымен қатар жаңа модель тың міндеттер жүктейді. Ірі инвестициялық жобаларды қаржыландырудың тұрақты ұзақ мерзімді көзін қамтамасыз ету, оның ішінде 2-ші Кепілдік беру қорын капиталдандыру қажет. Қатаң макроэкономикалық бақылау жағдайында жеңілдетілген қаражатты игерудің жоғары қарқынын сақтау талап етіледі. Диалог алаңдарында көтерілген 664 мәселенің 275-і шешімін күтуде. Сондай-ақ ірі қалалар мен өңірлер, моноқалалар мен ауылдар арасындағы қаржыландыруға және сүйемелдеуге қол жеткізу мүмкіндіктерін теңестіру қажет. Бұл міндеттерді шешу «Заң мен тәртіп» қағидатымен үндеседі. Мемлекет басшысы оны ұлттық бірегейліктің ажырамас сипаты деп атап, бүкілхалықтық референдумда қабылданған жаңа Конституцияда бекітілгеніне назар аударды.

Үкімет құқықтық мәдениетті арттыруға бағытталған 2025-2030 жылдарға арналған заң мен тәртіп идеологиясын ілгерілету тұжырымдамасын бекітті. Кәсіпкерлік саласында бұл қағидат міндетті талаптарды қайта қараудан, рәсімдердің ашықтығын қамтамасыз етуден және шешім қабылдау мерзімдерін қысқартудан көрініс табады. Банктердің 1-ші Кепілдік беру қорына міндетті жарналары мен портфельдік кепілдік беру шешім қабылдау мерзімін екі күнге дейін қысқартып, бюджетке түсетін жүктемені азайтты.

Қабылданған шаралар жиынтығы өнеркәсіптік және кәсіпкерлік саясатта жүйелі өзгерістер қалыптастыруда. Қолдау тікелей бюджеттік қаржыландырудан портфельдік және нарықтық құралдарға ауысуда. «Өрлеу» бағдарламасынан бастап «Іскер аймақ» бағдарламасына дейінгі іс жүзінде барлық бағдарламалар өңдеу секторын дамытуға және қосылған құн қалыптастыруға басымдық береді. Көшпелі консультациялар мен сүйемелдеу орталықтары өңірлердегі бизнеске қолдау көрсетуді қолжетімді ете түсуде. Салық реформасы мен міндетті талаптарды қайта қарау кәсіпкерлік ортаны формалды субъектілерден және артық нормалардан арылтуға ықпал етеді, бұл Мемлекет басшысы өзгермейтін басымдық деп атаған «Таза Қазақстан» жалпыұлттық жобасымен үндеседі. Табыстылық өлшемі де өзгеруде. Бүгінде кәсіпкерліктің жай-күйі тіркелген компаниялардың санымен емес, нақты қызмет көлемімен, бизнестің ашықтығымен және оның мемлекетпен әрі банктермен тәуекелдерді бөлісуге дайындығымен айқындалады. Президент Қ.К. Тоқаев 2026 жылғы 24 қыркүйекте Қазақстан Халық Кеңесінің бірінші сессиясында 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енген Негізгі заң ұлттық идеология мәселесіне түпкілікті нүкте қойғанын мәлімдеді. 

Әкімшілік кедергілерді азайту және бизнеспен диалогты дамыту

Күрделі реттеушілік талаптар мен әкімшілік рәсімдер әлі де кәсіпкерлердің қызметін қиындататын факторлардың қатарында қалып отыр. Сондықтан қолданыстағы нормаларды қайта қарау, артық талаптарды жою және бизнестің мемлекеттік органдармен өзара іс-қимылының тиімділігін арттыру мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарының бірі болып қала береді.

Реттеушілік реформа аясында нормативтік құқықтық актілерге ревизия жүргізіліп, Міндетті талаптар тізілімі қалыптастырылуда. Жұмыс топтарының 18 отырысында 180-нен астам мәселе, оның ішінде «Атамекен» ұлттық кәсіпкерлер палатасының жер пайдалану, теміржол көлігі, экология, өнеркәсіптік қауіпсіздік, өңдеу өнеркәсібі, денсаулық сақтау, сауда, байланыс және мемлекеттік-жекешелік әріптестік салалары бойынша ұсыныстары қаралды. Нәтижесінде мемлекеттік органдар артық, тиімсіз, қайталанатын және негізсіз нормаларды жою үшін түзетулер әзірлеуі қажет талаптар айқындалды. Сондай-ақ Міндетті талаптар тізіліміне қосымша талдау жүргізу үшін жасанды интеллектіні қолдану мүмкіндігі қарастырылуда.

Кедергілерді жоюда мемлекеттің кәсіпкерлік қоғамдастықпен өзара іс-қимылы маңызды рөл атқарады. Проблемалық мәселелерді қарау үшін Үкімет жанындағы Отандық кәсіпкерлер кеңесі, «Әділет» партиясы жанындағы Іскерлік кеңес және Үкіметтің кәсіпкерлік қызметті реттеу жөніндегі ведомствоаралық комиссиясы жанындағы Сарапшылық топ жұмыс істейді. 2022 жылдан бері осы алаңдарда 664 мәселе қаралып, оның 389-ы немесе 58,6%-ы шешілді. Тағы 275 мәселе бойынша жұмыс жалғасуда.

Мемлекет басшысы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: цифрлық трансформация арқылы өзекті міндеттер және оларды шешу жолдары» атты Қазақстан халқына Жолдауында мемлекеттік қызметтерді цифрландыруда қол жеткізілген ілгерілеуге қарамастан, бюрократиялық рәсімдер әлі де бизнес үшін елеулі кедергілер туғызып отырғанын, ал цифрлық шешімдер әзірге өз міндетін толық көлемде орындамайтынын атап өтті. Осыған байланысты «eGov Business» жүйесін дамытудың 2026-2027 жылдарға арналған кешенді жоспары аясында «Бизнестің цифрлық картасы» ведомствоаралық жүйесі әзірленуде. Бұл жүйе мемлекеттік қызметтер мен қолдау шараларын «бір терезе» қағидаты бойынша біріктіруге, ақпараттық жүйелерді интеграциялауға және кәсіпорынның даму кезеңдерін ескере отырып, қызметтерді алу рәсімдерін жеңілдетуге мүмкіндік береді. Нәтижесінде әкімшілік жүктеме азайып, кәсіпкерлердің мемлекеттік органдармен өзара іс-қимылы жеңілдейді деп күтілуде. 

Сонымен қатар Ұлттық экономика министрлігі мемлекеттік органдармен, «Атамекен» ҰКП-мен, бейінді қауымдастықтармен және әлеуметтік кәсіпкерлермен бірлесіп, әлеуметтік кәсіпкерлік туралы заңнаманы жетілдіру жөніндегі ұсыныстарды пысықтауда.

Бұл шаралардың нәтижелілігі артық талаптарды қаншалықты дәйекті түрде жоюға, әкімшілік рәсімдерді қысқартуға және кәсіпкерлер іс жүзінде тап болатын мәселелердің шешілуін қамтамасыз етуге байланысты болады.

Кәсіпкерлер үшін сенімді тірек: кепілдік беруден ұзақ мерзімді кредитке дейін

Мемлекет кәсіпкерлерге кепіл мүлкі жеткіліксіз болған жағдайда да кредит алуға көмектеседі. Бұл – Президент Қ.К. Тоқаев 2026 жылғы ақпанда атап өткен «адам мемлекет үшін емес, мемлекет адам үшін» қағидатының іс жүзіндегі көрінісі. 10 ақпанда өткен Үкіметтің кеңейтілген отырысында Мемлекет басшысы мемлекет, банктер және бизнес арасындағы әріптестікті дамытып, жеке капиталды тартуға шақырды. Ол сондай-ақ экономикалық өсудің нәтижелері азаматтардың табысынан көрініс табуы тиіс екенін, Әділетті Қазақстанның мәні де осында екенін еске салды. Мемлекет басшысы 2025 жылғы Жолдауында жаңа инвестициялық циклге көшу бағытын жариялады. Оның тапсырмалары мен Үкімет қаулысын орындау мақсатында 2025 жылғы сәуірде «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ базасында екі кепілдік беру қоры құрылды. Олар бизнестің бюджетке тәуелділігін азайтып, кәсіпкерлерге кредиттер бойынша қосымша қамтамасыз ету ұсынады. Осылайша, халық үніне құлақ асатын мемлекет бизнестің сұранысына жауап береді.

Кепілдік беру қоры 1 шағын және орта бизнеспен, сондай-ақ құны 7 млрд теңгеге дейінгі жобалармен жұмыс істейді. Ол қаржыландыру сомасының 85%-ына дейін, бірақ 3,5 млрд теңгеден аспайтын мөлшерде кепілдік береді. Комиссия жылдық 1,5%-ды құрайды және бір рет төленеді. Қорды толықтыруға банктер де қатысады. Екінші деңгейдегі 15 банкпен келісімдерге қол қойылып, 27,3 млрд теңге тартылды. 2026 жылдың 9 айында жалпы сомасы 429,5 млрд теңгені құрайтын 2 080 жобаға қолдау көрсетілді, кепілдіктер көлемі 221,8 млрд теңгені құрады. 2025 жылдың қорытындысы бойынша жалпы сомасы 509,2 млрд теңгені құрайтын 3 104 жоба мақұлданды.

Кепілдік беру қоры 2 құны 7 млрд теңгеден басталатын ірі жобалар үшін құрылды. Ол жоба құнының 30%-ына дейінгі бөлігін 20 жылға дейінгі мерзімге кепілдікпен қамтиды. Басым бағыттар – өңдеу өнеркәсібі, тау-кен өндіру саласы мен агроөнеркәсіптік кешендегі терең өңдеу және инфрақұрылым. 2026 жылдың 9 айында жалпы сомасы 619,9 млрд теңгені құрайтын 13 жобаға қолдау көрсетілді, кепілдіктер көлемі 160,8 млрд теңгені құрады. 2025 жылдың қорытындысы бойынша жалпы сомасы 94,2 млрд теңгені құрайтын 5 жоба қолдау тапты.

2026 жылғы ақпанда Президент Қ.К. Тоқаев жаңа инвестицияларды заманауи өнеркәсіптік негіз қалыптастыруға бағыттау және 2025 жылы 6,4% өсім тіркелген өңдеу өнеркәсібіне ерекше назар аудару міндетін қойды. Ол шағын және орта бизнесті жабдықтар лизингі мен жеңілдетілген кредит беру арқылы қолдауды ұсынды. Мұндай тәсіл елдің экономикалық егемендігін нығайтып, азаматтар үшін жұмыс орындарын ашады. Бұл міндетке 2025 жылғы маусымнан бастап іске асырылып келе жатқан «Өрлеу» бағдарламасы сәйкес келеді. Банктер мен «Даму» қоры оны тең шарттар негізінде қаржыландырады. Сыйақы мөлшерлемесі жылдық 12,6%-дан аспайды, кредит сомасы 7 млрд теңгеге дейін, ал инвестициялық кредиттің мерзімі 10 жылға дейін белгіленген. 2025–2026 жылдары серіктес банктерге 251,3 млрд теңге орналастырылды. 2025 жылы жалпы сомасы 588,2 млрд теңгені құрайтын 2 278 жоба мақұлданды. 

Мемлекет басшысының бағыты бойынша өңірлердегі кәсіпкерлерге қолдау көрсету

Тағы бір жүйелі міндет – өңірлерде, моноқалалар мен ауылдарда қаржыландыруға қол жеткізу мүмкіндіктерінің тең болмауы. Мемлекет бұл мәселені Мемлекет басшысы айқындаған бағытқа сәйкес шешуде. Президент Қ.К. Тоқаев 2026 жылғы Жаңа жылдық құттықтауында шағын және орта бизнес назардан тыс қалмайтынын мәлімдеді. 2026 жылғы 10 ақпанда өткен Үкіметтің кеңейтілген отырысында ол аталған сектордың ЖІӨ шамамен 40%-ын және негізгі капиталға салынатын инвестициялардың 70%-ын қамтамасыз ететінін атап өтті. Мемлекет басшысы бизнестің күнкөріс деңгейінен тұрақты өсуге көшуі үшін қолдау шараларын нақты қажеттіліктерге бағыттауға шақырды. Мұның негізі 2025 жылғы желтоқсанда қаланды. Мемлекет басшысы өңірлердің мамандануын ескере отырып, шағын бизнесті қолдаудың бірыңғай бағдарламасын қабылдауды тапсырды. Желтоқсан айының соңында «Іскер аймақ» бағдарламасы бекітілді. Ол микро және шағын бизнеске, ауыл шаруашылығы кооперативтері мен әлеуметтік кәсіпкерлерге арналған.

Бағдарлама бойынша 3 жылға дейінгі мерзімге 200 млн теңгеге дейін кредит алуға болады. Мемлекет сыйақы мөлшерлемесінің 40%-ын субсидиялайды, сондықтан кәсіпкер үшін нақты мөлшерлеме жылдық шамамен 12,6%-ды құрайды. Барлық өңірлердегі басты басымдық – өңдеу өнеркәсібі. Қалған бағыттарды әкімдіктер салалық әлеует рейтингіне сәйкес дербес таңдайды. 2026 жылы республикалық бюджеттен бағдарламаға 24 млрд теңге бөлінді. Төртінші тоқсанның басына қарай жалпы сомасы 38 млрд теңгені құрайтын 577 жобаға қолдау көрсетілді.

Қаржыландырудан бөлек, бизнеске әкімшілік мәселелерді шешуде де көмек қажет. 2026 жылғы ақпанда Президент Қ.К. Тоқаев реттеушілік жүктемені азайтуды және реттеуді цифрлық форматқа көшіруді тапсырды. Бес өңірде Бизнесті қолдау және сүйемелдеу орталықтары жұмыс істейді. Олар кәсіпкерлерге «бір терезе» қағидаты бойынша көмек көрсетеді. Күрделі мәселелерді шешу үшін өңірлік және орталық жұмыс топтары құрылды. Олардың құрамына әкімдіктердің, прокуратураның, мемлекеттік кірістер органдарының және «Атамекен» ҰКП өкілдері кіреді. Орталықтардың жұмыс нәтижелері бойынша бұл тәжірибені бүкіл елге тарату қажеттілігі туралы шешім қабылданады.