Қазақстанда тыныштық күні басталды: Құрылтай сайлауы қарсаңында нені білу керек?

Қазақстанда 22 тамызда Құрылтай депутаттарын сайлау алдындағы тыныштық күні басталды. Бүгін түнгі сағат 00:00-ден бастап ел аумағында кез келген сайлауалды үгіт-насихатына тыйым салынады. Ал ертең, 23 тамызда, қазақстандықтар жаңа бір палаталы Парламент – Құрылтай депутаттарын сайлау үшін дауыс береді.

Бұл – елдің жаңартылған саяси жүйесі аясында өтетін алғашқы парламенттік сайлау. Жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін бұрынғы Мәжіліс пен Сенаттың орнына бір палаталы Құрылтай құрылып отыр. Сондықтан алдағы дауыс беру Қазақстанның саяси өміріндегі маңызды кезеңдердің бірі болмақ.

Тыныштық күні қандай шектеулер бар, сайлау учаскесін қалай табуға болады, бюллетеньді қалай дұрыс толтыру керек және дауыс беру кезінде қандай әрекеттерге тыйым салынады? Негізгі ережелерді жинақтап түсіндіреміз.

Тыныштық күні деген не?

Тыныштық күні – дауыс беру алдындағы бір тәулік ішінде сайлаушыларға сырттан ықпал етпей, өз таңдауын байыппен жасауға мүмкіндік беретін кезең.

Қазақстанда сайлауалды үгіт-насихат науқаны 23 шілдеден 22 тамызға қараған түніне дейін жүргізілді. 22 тамызда сағат 00:00-ден бастап үгіт тоқтатылды.

Бұл күні саяси партияларды немесе кандидаттарды қолдауға не оларға қарсы дауыс беруге шақыратын материалдарды жаңадан жариялауға және таратуға болмайды. Тыйым тек партиялар мен кандидаттарға немесе бұқаралық ақпарат құралдарына ғана емес, қарапайым азаматтарға да қатысты.

Мәселен, әлеуметтік желі қолданушысы белгілі бір партияға дауыс беруге үндейтін жазба жарияласа немесе осындай мазмұндағы материалды қайта бөліссе, ол үгіт ретінде бағалануы мүмкін.

Сонымен бірге тыныштық күні басталғанға дейін заңды түрде жарияланған материалдарды міндетті түрде өшіру талап етілмейді. Бұрын орналастырылған материалдар өз орындарында, соның ішінде интернетте қала алады. Алайда оларды қайтадан таратуға, қосымша жарнамалауға немесе интернет-ресурстардың басты беттеріне жаңадан шығаруға болмайды.

Сайлау күні де үгіт жүргізуге болмайды

Үгіт-насихатқа салынған тыйым 22 тамызбен аяқталмайды. 23 тамыз – дауыс беру күні де сайлауалды үгіт жүргізуге тыйым салынған кезеңге жатады.

Яғни сайлау күні әлеуметтік желілерде «осы партияға дауыс беріңіз» деген үндеу жариялау, үгіт материалдарын тарату немесе азаматтарды белгілі бір таңдау жасауға шақыру заң талаптарына қайшы болуы мүмкін.

Бұдан бөлек, дауыс беруге дейінгі бес күн ішінде және сайлау күні қоғамдық пікір сауалнамаларының нәтижелерін, сайлау қорытындылары жөніндегі болжамдарды және сайлау науқанына байланысты өзге де зерттеулерді жариялауға шектеу қойылады.

Ал exit poll, яғни дауыс беріп шыққан азаматтар арасында жүргізілетін сауалнаманы сайлау күні белгіленген талаптарға сәйкес аккредиттелген ұйымдар ғана жүргізе алады. Мұндай сауалнама сайлау учаскесінің ішінде емес, оның сыртында өткізілуге тиіс.

Талапты бұзғандарға жауапкершілік қарастырылған

Тыйым салынған уақытта сайлауалды үгіт жүргізгендер әкімшілік жауапкершілікке тартылуы мүмкін.

Қазақстанның Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 102-бабында тыйым салынған кезеңде сайлауалды үгіт жүргізгені үшін айыппұл көзделген.

Сондықтан тыныштық күні азаматтарға әлеуметтік желідегі жарияланымдарына ерекше назар аударған жөн. Қарапайым репост немесе белгілі бір саяси күшті қолдауға шақыратын пікірдің өзі жағдайға қарай үгіт ретінде қарастырылуы ықтимал.

23 тамызда қандай сайлау өтеді?

23 тамызда Қазақстан азаматтары жаңа бір палаталы Парламент – Құрылтай депутаттарын сайлайды.

Жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін бұрынғы екі палаталы Парламенттің орнына Құрылтай құрылды. Оның құрамында 145 депутат болады. Депутаттар бес жыл мерзімге сайланады.

Жаңа Парламент қалыптасқаннан кейін Құрылтай төрағасы және оның үш орынбасары сайланады.

Құрылтай заңдар мен конституциялық заңдарды қабылдайды, республикалық бюджетті және оның орындалуы жөніндегі есептерді қарайды, Премьер-министрді тағайындауға келісім береді, Үкіметтің есептерін тыңдайды және бірқатар мемлекеттік органдарды қалыптастыруға қатысады.

Жаңа Құрылтай жұмысын бастағаннан кейін қолданыстағы Үкімет те оның алдында өз өкілеттігін доғаруға тиіс.

Сайлауға жеті партия қатысады

Орталық сайлау комиссиясы Құрылтай сайлауына Қазақстандағы жеті саяси партияның партиялық тізімдерін тіркеді.

Сайлаушы бюллетеньде көрсетілген партиялардың бірін таңдай алады. Сонымен қатар бюллетеньде «Барлығына қарсымын» деген жеке жол болады.

Партиялардың бюллетеньдегі орналасу тәртібі алдын ала өткізілген жеребе арқылы анықталған.

Дауыс беру қай уақытта өтеді?

Негізгі дауыс беру 23 тамыз, жексенбі күні өтеді.

Көпшілік сайлау учаскелері таңғы 07:00-де ашылып, 20:00-де жабылады.

Кейбір учаскелер жұмысын бұдан ертерек бастауы мүмкін. Бұл, негізінен, әскери бөлімдердегі және қызмет ерекшелігіне байланысты азаматтардың ерте дауыс беруі қажет нысандарға қатысты.

Учаскелер жабылғаннан кейін учаскелік сайлау комиссиялары бюллетеньдерді санауға кіріседі.

Сайлаушылар тізіміне 12,5 миллионнан астам Қазақстан азаматы енгізілген.

Өз сайлау учаскеңізді қалай білуге болады?

Дауыс беруге бармас бұрын азаматтарға өздерінің сайлаушылар тізімінде бар-жоғын және қай учаскеге тіркелгенін тексерген дұрыс.

Бұл үшін мемлекеттік онлайн-сервистерді пайдалануға болады. Арнайы қызметте өңірді таңдап, ЖСН енгізгеннен кейін жүйе азамат тіркелген сайлау учаскесінің нөмірі мен мекенжайын көрсетеді.

Сондай-ақ сайлау учаскесі туралы ақпаратты eGov Mobile қосымшасынан тексеруге болады. Қосымшадағы танымал қызметтер арасынан сайлау учаскесін іздеу сервисін таңдау жеткілікті.

Егер азамат өзін сайлаушылар тізімінен таппаса, мәселені дауыс беру күніне қалдырмай, алдын ала тиісті жергілікті органдар немесе сайлау комиссиясы арқылы нақтылаған жөн.

Учаскеге барғанда қандай құжат керек?

Сайлау учаскесіне келген азамат алдымен учаскелік сайлау комиссиясының мүшелеріне жүгінеді.

Жеке басын растайтын құжат қажет. Комиссия қызметкерлері сайлаушының мәліметтерін және оның тиісті тізімде бар-жоғын тексереді.

Одан кейін азамат белгіленген тәртіппен бюллетень алып, жасырын дауыс беруге арналған кабинаға өтеді.

Бюллетень қалай толтырылады?

Құрылтай сайлауындағы бюллетень екі жақты, А4 форматында дайындалған. Онда сайлауға қатысатын саяси партиялар және «Барлығына қарсымын» нұсқасы көрсетіледі.

Сайлаушы өзі таңдаған нұсқаның оң жағындағы бос шаршыға белгі қоюы керек.

Ең маңыздысы – сайлаушының еркі бюллетеньнен анық көрінуі тиіс.

Егер бірнеше нұсқа қатар белгіленсе немесе бюллетеньдегі таңдау анық болмаса, ол жарамсыз деп танылуы мүмкін. Бос бюллетень немесе артық жазбалар мен түсініксіз белгілер қойылған бюллетень де жарамсыз болып қалуы ықтимал.

Сондықтан бюллетеньге артық жазу жазбаған және тек қажетті белгімен шектелген дұрыс.

Толтырылған бюллетеньді суретке түсіруге болмайды

23 тамызда назар аударуға тиіс маңызды шектеулердің бірі – толтырылған бюллетеньді фотоға немесе видеоға түсіруге және оны таратуға тыйым салынуы.

Бұл талап дауыс беру құпиясын қорғаумен байланысты.

Егер адам өзінің толтырылған бюллетенін жарияласа, оның қай партияны таңдағаны белгілі болады. Мұндай материал сайлау күні үгіт сипатындағы жарияланым ретінде де бағалануы мүмкін.

Сонымен қатар сайлау учаскесінде жалпы суретке түсуге тыйым салынбайды. Азамат сайлау учаскесінде, дауыс беру жәшігінің жанында немесе бюллетеньді жәшікке салып жатқан сәтте суретке түсе алады.

Басты шарт – кадрдан бюллетеньдегі таңдау көрінбеуі керек.

Кабинаға екі адам бірге кіре ала ма?

Жалпы ереже бойынша – жоқ.

Қазақстандағы дауыс беру жасырын өтеді. Сондықтан бюллетень толтыру кезінде кабинада бір ғана сайлаушы болуы керек.

Алайда азамат денсаулығына, көру қабілетіне немесе басқа объективті себептерге байланысты бюллетеньді өздігінен толтыра алмаса, басқа адамның көмегіне жүгіне алады.

Бұл жағдайда сайлау комиссиясының мүшелері мен бақылаушылардың сайлаушының орнына бюллетень толтыруына жол берілмейді. Көмек қажет екенін комиссия мүшелеріне кабинаға кірмей тұрып хабарлаған дұрыс.

Кімдер дауыс бере алады?

Құрылтай сайлауында 18 жасқа толған Қазақстан азаматтары дауыс бере алады.

Егер азаматтың 18 жасқа толған күні дәл 23 тамызға сәйкес келсе, ол сол күні сайлау құқығына ие болады.

Сонымен бірге азамат сайлаушылар тізіміне енгізілуі қажет.

Сот әрекетке қабілетсіз деп таныған азаматтар және сот үкімі бойынша бас бостандығынан айыру орындарында отырған адамдар дауыс беруге қатыса алмайды.

Учаскеге бара алмайтын азаматтар қалай дауыс береді?

Денсаулық жағдайына немесе басқа негізді себептерге байланысты сайлау учаскесіне өздігінен бара алмайтын азаматтар үшін тұрғылықты жерде дауыс беру мүмкіндігі қарастырылған.

Мұндай жағдайда учаскелік комиссия мүшелері сайлаушының мекенжайына тасымалданатын дауыс беру жәшігімен барады.

Бұл мүмкіндік, атап айтқанда, қозғалысы шектеулі азаматтарға, қарт адамдарға, денсаулық жағдайына байланысты үйден шыға алмайтындарға және белгілі бір жағдайларда науқас туысына күтім жасап отырған адамдарға қажет болуы мүмкін.

Үйде дауыс беру автоматты түрде ұйымдастырылмайды. Сондықтан мұндай қажеттілік болған жағдайда тиісті сайлау комиссиясына белгіленген тәртіппен алдын ала өтініш білдіру қажет.

Шетелдегі қазақстандықтар да дауыс бере алады

23 тамызда Қазақстаннан тыс жерде жүрген азаматтардың да сайлауға қатысу мүмкіндігі бар.

Шетелде дауыс беру Қазақстанның дипломатиялық өкілдіктері мен консулдық мекемелері жанынан құрылған сайлау учаскелерінде жүргізіледі.

Азамат өзімен бірге жеке басын және Қазақстан азаматтығын растайтын жарамды құжатын алып баруы керек.

Шетелде тұрақты тұратын азаматтармен қатар, уақытша жүрген қазақстандықтар – туристер, іссапардағы немесе басқа себеппен елден тыс жүрген азаматтар да тиісті талаптар орындалған жағдайда дауыс бере алады.

Дауыс беру аяқталған соң не болады?

23 тамызда сағат 20:00-де негізгі сайлау учаскелері жабылғаннан кейін дауыстарды санау басталады.

Учаскелік комиссиялар бюллетеньдерді санап, дауыс беру нәтижелері бойынша хаттамалар жасайды. Одан кейін мәліметтер жоғары тұрған сайлау комиссияларына беріледі.

Орталық сайлау комиссиясы қорытынды нәтижелерді заңда белгіленген мерзімде шығарып, ресми түрде жариялайды.

Сайлау учаскелерінен шыққан азаматтар арасында жүргізілетін exit poll нәтижелері де жариялануы мүмкін. Алайда олардың ресми сайлау қорытындысы емес екенін ескерген жөн. Сайлаудың заңды нәтижесін тек Орталық сайлау комиссиясы жариялайды.

Сайлау күні кездесетін негізгі терминдер

Exit poll – сайлау учаскесінен шыққан азаматтар арасында жүргізілетін сауалнама. Оның нәтижесі дауыс берудің ықтимал қорытындысын көрсетуі мүмкін, бірақ ресми нәтиже болып саналмайды.

Дауыс беру құпиясы – нақты азаматтың кімге немесе қандай партияға дауыс бергенін ешкімнің бақылауына жол бермейтін сайлау қағидаты.

Учаскелік сайлау комиссиясы (УСК) – белгілі бір сайлау учаскесінде дауыс беруді ұйымдастыратын комиссия. Оның мүшелері бюллетеньдер береді, дауыс беру тәртібінің сақталуын қамтамасыз етеді және учаске жабылғаннан кейін дауыстарды санайды.

Сайлауалды үгіт – сайлаушыларды белгілі бір кандидатқа немесе саяси партияға дауыс беруге немесе оларға қарсы дауыс беруге ынталандыратын қызмет.

22 тамызда әлеуметтік желі қолданушылары нені есте ұстауы керек?

Тыныштық күнінде ең қарапайым әрі қауіпсіз қағида – саяси таңдау жасауға шақыратын жаңа контент жарияламау және таратпау.

Бұған партияны қолдауға шақыратын посттармен қатар репосттар, жарнамалық материалдар, видеолар және басқа да үгіт сипатындағы контент кіруі мүмкін.

Бұрын жарияланған заңды материалдардың интернетте тұруына рұқсат етіледі, бірақ оларды қайта көтеруге немесе қосымша ілгерілетуге болмайды.

23 тамызда да үгіт жүргізуге тыйым салынады. Сонымен бірге сайлау күні өзінің толтырылған бюллетенін әлеуметтік желіде көрсетпеу керек.

Сайлаушыға арналған қысқаша жадынама

23 тамызда дауыс беруге баратын азамат бірнеше қарапайым ережені есте ұстағаны жөн:

• сайлау учаскесінің мекенжайын алдын ала тексеру;
• жеке басты куәландыратын құжатты өзімен бірге алу;
• бюллетеньді жасырын дауыс беру кабинасында толтыру;
• тек бір нұсқаны анық белгілеу;
• бюллетеньге қажетсіз жазулар түсірмеу;
• толтырылған бюллетеньді фотоға немесе видеоға түсірмеу;
• басқа адамдардың таңдауына қысым жасамау;
• сайлау күні үгіт материалдарын таратпау.

23 тамыз – дауыс беру күні

Осылайша, 22 тамыз Қазақстанда сайлаушыларға соңғы шешімін сыртқы үгіттің ықпалынсыз қабылдауға арналған тыныштық күні ретінде өтеді.

Ал 23 тамызда миллиондаған қазақстандық жаңа Құрылтайдың құрамын анықтау үшін сайлау учаскелеріне барады.

Сайлаушы үшін ең маңыздысы – өз учаскесін алдын ала анықтау, қажетті құжатты дайындау, бюллетеньді дұрыс толтыру және дауыс беру құпиясын сақтау. Ал тыныштық күні мен сайлау күніндегі үгітке қатысты шектеулер азаматтарға да, партияларға, кандидаттарға, бұқаралық ақпарат құралдары мен сайлау процесінің өзге қатысушыларына да ортақ.

Сайлау аяқталғаннан кейін дауыстар саналып, қорытынды нәтижелер заңда белгіленген тәртіппен Орталық сайлау комиссиясы тарапынан жарияланады.