Қаскелең мен Шамалған атауы қайдан шыққан? Жоңғар қолбасшылары туралы аңыз

Қаскелең мен Шамалғанның атауы Жетісу жерінде XVIII ғасырда болған қазақ-жоңғар шайқастарымен байланысты деген аңыз бар. Халық арасында сақталған әңгімелерге сәйкес, бұл өңірдегі екі жер атауы кезінде қазақ батырлары қолынан қаза тапқан жоңғар қолбасшыларының есімінен шыққан, деп хабарлайды El.kz.

Қаскелең атауы қалай пайда болды?

Өлкетанушылар жазып қалдырған аңыздардың бірінде Қаскелеңнің бастапқы есімі Қасгелен болғаны айтылады. Аңыз бойынша, оның әкесі Хорен есімді жоңғар бір кездері қазақтардың қолына тұтқынға түсіп, кейін осы өңірде өмір сүрген.

Жоңғарлардың Жетісуға жасаған жорығы басталған кезде Хорен ұлымен бірге өз жұртына қашып барып, ойрат жасақтарының құрамына қосылған деген дерек бар.

Аңыз желісінде Қасгелен кейін жоңғар әскерінің қолбасшысы ретінде сипатталады. Шешуші шайқастардың бірінде оның қол астында он мыңға жуық әскері болып, Жетісудың бірқатар аумағын бақылауда ұстағаны айтылады.

Алайда жас батыр Наурызбай Құтпанбетұлы жоңғар жасақтарын Балқаш көліне қарай ығыстырады. Сол маңда болған шайқаста Наурызбай батыр Қасгеленді найзамен жекпе-жекте өлтірген деген аңыз бар.

Қолбасшы қаза тапқаннан кейін оның әскері бытыраған. Ал Қасгеленнің есімі сол маңдағы жер мен өзен атауында сақталып, уақыт өте келе қазақ тілінің қолданысына сай Қаскелең болып өзгерген делінеді.

Дегенмен аңыздың басқа нұсқаларында Қасгеленді Наурызбай емес, жекпе-жекте жеңген Баян батыр өлтіргені айтылады. Мұндай айырмашылық ауызша тараған тарихи әңгімелерге тән құбылыс.

Шамалған қалай аталды?

Қаскелеңге жақын орналасқан Шамалған ауылының атауы да жоңғар дәуірімен байланыстырылады.

Халық арасындағы әңгімелерде бұл өңірде Шамал хан атты жоңғар қолбасшысы болғаны айтылады. Аңыз бойынша, ол 1723 жылдан бастап Жетісудағы қазақ ауылдарына шабуыл жасап, қатыгездігімен танылған.

Кейбір әңгімелерде оның тұтқынға түскен адамдарды мойнына тас байлап, Іле өзеніне батырып өлтіргені туралы да айтылады.

Аңыз нұсқаларының біріне сәйкес, 1729 жылы Наурызбай батыр өз жасағымен Шамал ханның ордасына шабуыл жасап, оны өз киіз үйінде өлтірген.

Осыдан кейін қолбасшы қаза тапқан жер Шамалған аталып, уақыт өте келе бұл атау ауызекі тілде Шамалған, кейін Шамалғанның өзгерген нұсқасы ретінде Чемолған атауына айналған деген пікір бар.

Ауылдың атауы XX ғасырда бірнеше рет ресми түрде өзгертілгенімен, халық арасында қалыптасқан тарихи атау әлі күнге дейін сақталып келеді.

Аңыз бен ғылыми тұжырым

Қаскелең мен Шамалған атауларының шығу тегі туралы аңыздар кең тарағанымен, олардың тарихи шындыққа қаншалықты сәйкес келетіні жөнінде зерттеушілер арасында ортақ пікір жоқ.

Географ Ғайса Қоңқашпаев Жетісу өңірінде жоңғар тілінен шыққан 148-ге жуық жер атауы бар екенін көрсеткен. Оның зерттеулерінде Қаскелең мен Чемолған Алматы, Түрген және Қапшағай секілді жоңғар текті топонимдердің қатарында аталады.

Сонымен бірге тарихшылар Қасгелен мен Шамал ханның нақты тарихи тұлға болған-болмағанына қатысты әртүрлі пікір білдіреді.

Ойрат топонимдерін зерттеген Марат Уәли кейбір бөтен тілден енген әрі уақыт өте өзгерген жер атауларына кейіннен батырлық оқиғаларға негізделген түсіндірмелер қосылып отырғанын алға тартады. Сондықтан халық аңыздары тарихи дерек ретінде толық дәлелденбеген жағдайда оларды ғылыми тұжырым ретінде қабылдауға болмайды.

Зерттеушілердің пікірінше, көне карталар мен мұрағат құжаттарындағы жер атаулары Қаскелең мен Шамалған секілді топонимдердің уақыт өте келе өзгеріп, бүгінгі нұсқасына жеткенін аңғартады.

Осылайша, Қаскелең мен Шамалған атаулары қазақ-жоңғар соғыстары туралы халық жадында сақталған аңыздармен тығыз байланысты болғанымен, олардың нақты шығу тегі әлі де ғылыми зерттеуді қажет ететін тарихи-тілдік мәселе болып отыр.