Өмір сүру құқығы: ежелгі дәуірден Қазақстан Конституциясына дейін

Адам өмірі – қоғамдағы ең жоғары құндылықтардың бірі. Әрбір адамның өмір сүруге, қауіпсіздігін қорғауға және адамдық қадір-қасиетін сақтауға құқығы бар. Өмір сүру құқығы – адамның басқа құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруының негізгі шарты. Егер адамның өміріне қауіп төнсе, оның білім алу, еңбек ету, еркін жүріп-тұру және өзге де құқықтарын толық пайдалану мүмкіндігі шектеледі. Сондықтан өмір сүру құқығын қорғау – кез келген құқықтық мемлекеттің басты міндеттерінің бірі.

Қазақстан Республикасының Конституциясында адам құқықтары мен бостандықтарына ерекше мән берілген. Атап айтқанда, Конституцияның 17-бабында адамның өмір сүру құқығына қатысты негізгі қағидалар бекітілген. Аталған бап үш маңызды ережеден тұрады:

1. Өмір сүру құқығы – әр адамның ажыратуға және айыруға болмайтын құқығы.
2. Ешкімнің өз бетімен адам өмірін қиюға құқығы жоқ.
3. Өлім жазасына тыйым салынған.

Бұл қағидалар адамның өмірін қорғауға, зорлық-зомбылықтың алдын алуға және мемлекеттің адам құқықтарын сақтау жөніндегі жауапкершілігін айқындауға бағытталған. Алайда өмір сүру құқығының қазіргі деңгейге жетуі бір күнде жүзеге асқан жоқ. Оның қалыптасуы адамзат тарихындағы ұзақ қоғамдық, саяси және құқықтық өзгерістермен тығыз байланысты.

Ежелгі дәуірдегі адам өмірін қорғау түсінігі

Адам өмірін қорғау мәселесі адамзат қоғамы қалыптасқан кезден бастап маңызды болды. Ежелгі дәуірлерде адамдардың өмірі мен қауіпсіздігі көбіне қоғамдық тәртіпке, дәстүрлерге, діни сенімдерге және билеушілердің шешімдеріне тәуелді еді. Әртүрлі халықтарда адам өлтіргені үшін жаза белгіленіп, кісі өлтіру қоғамға қарсы ауыр әрекет ретінде қарастырылды.

Мысалы, ежелгі Вавилонда б.з.д. XVIII ғасырда Хаммурапи заңдары жасалды. Бұл заңдарда адам өмірі мен мүлікке қарсы жасалған кейбір әрекеттер үшін жазалар көзделді. Дегенмен сол кезеңдегі құқықтық жүйелерде адамдардың әлеуметтік жағдайына қарай әртүрлі ережелер қолданылған. Сондықтан ежелгі заңдарды қазіргі мағынадағы барлық адамның тең құқықтылығын толық мойындаған құжаттар деп қарастыруға болмайды.

Ежелгі Грекия мен Римде де адам, мемлекет және қоғам арасындағы қатынастар туралы философиялық көзқарастар қалыптасты. Адамның табиғи құқықтары, әділеттілік және заңның рөлі жөніндегі идеялар кейінгі құқықтық ілімдердің дамуына ықпал етті.

Соған қарамастан, ежелгі қоғамдарда өлім жазасы кеңінен қолданылды. Кейбір мемлекеттерде билік адам өміріне қатысты шешімдерді шектеусіз қабылдай алатын. Демек, сол кезеңде адам өмірін қорғаудың белгілі бір тетіктері болғанымен, өмір сүру құқығы қазіргі халықаралық құқықтағыдай жалпыға бірдей және ажырамас құқық ретінде толық қалыптаспаған еді.

Орта ғасырлардағы құқықтық түсініктер

Орта ғасырларда адам өмірінің құндылығы діни ілімдерде, моральдық қағидаларда және құқықтық дәстүрлерде маңызды орын алды. Көптеген діни және философиялық көзқарастар адамға зиян келтірмеу, әлсіздерді қорғау, әділеттілік пен мейірімділік таныту қажеттігін насихаттады.

Сонымен бірге сол кезеңдегі мемлекеттердің құқықтық жүйелерінде қатаң жазалар қолданылды. Өлім жазасы көптеген елдерде ауыр қылмыстар үшін тағайындалды. Адамдардың құқықтары мен бостандықтары қазіргі халықаралық стандарттар деңгейінде қорғалмады.

Уақыт өте келе биліктің шектен тыс әрекеттеріне қарсы идеялар күшейіп, адамның құқықтарын заң арқылы қорғау қажеттілігі айқындала бастады. Бұл өзгерістер кейін конституционализмнің, яғни мемлекеттік билікті құқықпен шектеу қағидасының дамуына негіз болды.

1215 жылы Англияда қабылданған Ұлы еркіндік хартиясы (Magna Carta) билік өкілеттігін шектеу тарихындағы маңызды құжаттардың бірі саналады. Ол қазіргі өмір сүру құқығын толық бекітпегенімен, адамның еркіндігі мен заңды рәсімдердің маңызын арттыруға ықпал етті.

Жаңа дәуірдегі табиғи құқық идеялары

XVII-XVIII ғасырларда Еуропада адамның табиғи құқықтары туралы ілімдер кең тарала бастады. Философтар адамның кейбір құқықтары мемлекеттен немесе билеушіден берілмейтінін, керісінше, адамның өз табиғатына байланысты туындайтынын негіздеуге тырысты.

Ағылшын ойшылы Джон Локк адамның өмір сүру, бостандық және меншік құқықтарын табиғи құқықтардың қатарына жатқызды. Оның көзқарастары мемлекеттік биліктің негізгі мақсаты адамның құқықтарын қорғау болуы керек деген түсініктің қалыптасуына ықпал етті.

1776 жылы қабылданған АҚШ Тәуелсіздік декларациясында адамдардың тең жаратылғаны және олардың өмір сүру, бостандық пен бақытқа ұмтылу құқықтарына ие екені жарияланды.

Ал 1789 жылғы Францияның Адам және азамат құқықтарының декларациясы бостандық, заң алдындағы теңдік және құқықтарды қорғау қағидаларын бекітті.

Бұл құжаттар қазіргі адам құқықтары жүйесінің қалыптасуына зор ықпал етті. Алайда сол кезеңдерде де барлық адамның құқықтары бірдей дәрежеде танылған жоқ. Әйелдер, құлдықта болған адамдар және көптеген әлеуметтік топтар ұзақ уақыт бойы құқықтық теңдікке қол жеткізе алмады.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі өзгерістер

Өмір сүру құқығын халықаралық деңгейде қорғаудың дамуына Екінші дүниежүзілік соғыс ерекше әсер етті. 1939–1945 жылдар аралығында миллиондаған адам қаза тауып, әскери қылмыстар, жаппай қудалау және адамзатқа қарсы қылмыстар орын алды. Бұл қайғылы оқиғалар адамның негізгі құқықтарын тек жекелеген мемлекеттердің ішкі мәселесі ретінде қарастыру жеткіліксіз екенін көрсетті.

Осы тарихи жағдайдан кейін халықаралық қоғамдастық адам құқықтарын ортақ стандарттар арқылы қорғау қажеттігін мойындады.

1945 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы құрылды. Оның Жарғысында адам құқықтары мен адамның қадір-қасиетін құрметтеу халықаралық ынтымақтастықтың маңызды бағыттарының бірі ретінде белгіленді.

1948 жылғы 10 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясын қабылдады. Оның 3-бабында «әрбір адам өмір сүруге, бостандыққа және жеке басына қол сұғылмауына құқылы» деп көрсетілген.

Бұл құжат адам өмірін қорғаудың халықаралық құқықтық негіздерін нығайтып, мемлекеттердің адам құқықтарын құрметтеу жөніндегі жауапкершілігін күшейтуге ықпал етті.

Кейін 1966 жылы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт қабылданып, ол 1976 жылы күшіне енді. Пактінің 6-бабында әр адамның өмір сүруге ажырамас құқығы бар екені бекітілді. Сондай-ақ өмірді заңсыз айыруға тыйым салу және өлім жазасын қолдануды шектеу мәселелері қарастырылды.

Осылайша, өмір сүру құқығы біртіндеп халықаралық құқықтың негізгі қағидаларының біріне айналды.

Қазақ қоғамындағы адам өмірін қорғау дәстүрлері

Қазақ халқының дәстүрлі қоғамдық өмірінде адамды құрметтеу, үлкенді сыйлау, әлсізге көмектесу және қауымның қауіпсіздігін сақтау маңызды орын алды. Көшпелі қоғамда қалыптасқан әдет-ғұрып нормалары адамдар арасындағы дауларды реттеуге және қоғамдық тәртіпті сақтауға бағытталды.

Қазақтың дәстүрлі құқықтық жүйесінде билер соты маңызды рөл атқарды. Билер дауларды шешіп, тараптарды бітімге келтіруге және әділдік орнатуға ұмтылды. Тәуке хан дәуірімен байланысты «Жеті жарғы» тарихи-құқықтық ережелер жинағы ретінде белгілі. Онда адам өлтіру және басқа да ауыр құқық бұзушылықтарға қатысты жауапкершілік мәселелері қарастырылған.

Алайда дәстүрлі құқық нормаларын қазіргі конституциялық құқықпен толық теңестіруге болмайды. Өйткені олардың қолданылу тәртібі, жазалау жүйесі және адамдардың құқықтық мәртебесі бүгінгі құқықтық стандарттардан ерекшеленді.

Соған қарамастан, қазақтың қоғамдық дүниетанымында адам өмірін, ар-намысын және қауымның тыныштығын қорғауға қатысты құндылықтар маңызды болды.

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейінгі құқықтық өзгерістер

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін адам құқықтарын қорғау және демократиялық құқықтық мемлекет қалыптастыру бағытында маңызды қадамдар жасады.

1991 жылғы 16 желтоқсанда Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі жарияланды. Осыдан кейін елдің дербес құқықтық жүйесін қалыптастыру, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын заң жүзінде бекіту қажеттілігі туындады.

1993 жылы тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Конституциясы қабылданды. Ал 1995 жылғы 30 тамызда республикалық референдумда Қазақстан Республикасының қазіргі қолданыстағы Конституциясы қабылданды.

Конституцияның 1-бабында Қазақстан өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтыратыны, ал ең қымбат қазынасы адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары екені белгіленген.

Бұл ереже мемлекеттің адамға және оның негізгі құқықтарына қатысты ұстанымын айқындайды. Ал Конституцияның 17-бабы өмір сүру құқығын тікелей бекітіп, оны қорғаудың маңызды конституциялық негізін қалыптастырады.

Қазақстанда өлім жазасына тыйым салудың қалыптасуы

Қазақстандағы өмір сүру құқығын қорғаудың маңызды бағыттарының бірі – өлім жазасынан бас тарту.

Қазақстанда өлім жазасына қатысты құқықтық саясат бірнеше кезеңнен өтті. 2003 жылы өлім жазасын орындауға мораторий енгізілді. Кейін елде өлім жазасын қолдану аясын шектеуге бағытталған құқықтық өзгерістер жүзеге асырылды.

2021 жылғы 2 қаңтарда Қазақстан Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің өлім жазасын жоюға бағытталған Екінші факультативтік хаттамасына қосылу туралы заң қабылдады.

2021 жылғы 29 желтоқсанда өлім жазасын жоюға бағытталған конституциялық заңға қол қойылды. Ал 2022 жылғы 8 маусымда күшіне енген конституциялық өзгерістер арқылы Конституцияның 15-бабында өлім жазасына тыйым салу тікелей бекітілді.

Қазақстан Республикасы Конституциясының 17-бабының құқықтық мазмұны

Конституцияның 17-бабы адам өмірін қорғаудың негізгі қағидаларын айқындайды. Оның әрбір тармағының өзіндік құқықтық маңызы бар.

17-баптың бірінші тармағында адамның қадір-қасиетіне қол сұғылмайтыны бекітілген. Ал өмір сүру құқығының ажырамас сипаты Конституцияның 15-бабының 1-тармағында тікелей көрсетілген: «Әркімнің өмір сүруге құқығы бар».

Бұл құқық адамның мемлекетпен немесе қоғаммен жасалған келісіміне тәуелді емес. Адамның өмір сүру құқығы оның азаматтығына, әлеуметтік жағдайына, ұлтына, тіліне, дініне немесе басқа да ерекшеліктеріне қарамастан танылады.

Өмір сүру құқығының ажырамас болуы оны заңсыз немесе негізсіз шектеуге жол берілмейтінін білдіреді. Мемлекет адамның өмірін қорғауға, азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және адам өміріне қауіп төндіретін құқық бұзушылықтардың алдын алуға міндетті.

Бұл міндет бірнеше бағытта жүзеге асырылады. Біріншіден, мемлекет адам өміріне қарсы қылмыстар үшін заңды жауапкершілік белгілейді. Екіншіден, қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге және азаматтарды зорлық-зомбылықтан қорғауға бағытталған шаралар қабылдайды. Үшіншіден, өмірге қауіп төнген жағдайларда құқық қорғау органдары мен төтенше жағдайлар қызметтерінің тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз етуге тиіс.

Өмір сүру құқығы тек адамның өлтірілмеуін ғана білдірмейді. Ол мемлекеттің адамның өмірін негізсіз қауіпке ұшыратпау және белгілі жағдайларда оның өмірін қорғау үшін қажетті шараларды қабылдау міндеттерімен де байланысты.

Ешкімнің өз бетімен адам өмірін қиюға құқығы жоқ

Бұл қағида адам өмірінің қоғамдағы ең жоғары құндылықтардың бірі екенін көрсетеді. Ешбір адам басқа біреудің өмірін өз еркімен қиюға немесе өзіне мұндай құқықты иемденуге тиіс емес.

Қазақстан заңнамасында адам өлтіру, денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру және өзге де өмір мен денсаулыққа қарсы әрекеттер үшін жауапкершілік қарастырылған. Мұндай құқық бұзушылықтардың сипатына, мән-жайларына және салдарына қарай тиісті құқықтық шаралар қолданылады.

Адам өміріне қол сұғудың алдын алу үшін тек заңдық тыйымдар жеткіліксіз. Қоғамда құқықтық мәдениетті қалыптастыру, адамдар арасындағы дауларды бейбіт жолмен шешу, тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу және азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету де маңызды.

Сонымен бірге өмір сүру құқығы мемлекеттің күш қолдануына қатысты да талаптар қояды. Құқық қорғау органдарының қызметкерлері күш қолданған жағдайда оның заңдылығы, қажеттілігі және мөлшерлестігі бағалануға тиіс. Адам өмірін қорғау міндеті мемлекеттік органдардың әрекеттеріне де қойылатын маңызды талап болып саналады.

Өлім жазасына тыйым салу

Өлім жазасы – қылмыс жасаған адамға мемлекет тарапынан қолданылатын ең ауыр жаза түрі. Тарихи тұрғыдан ол көптеген елдерде қолданылғанымен, уақыт өте келе оның құқықтық, моральдық және әлеуметтік негіздері туралы пікірталастар күшейді.

Өлім жазасына қарсы көзқарастардың негізгі уәждерінің бірі – сот қателігін түзетудің мүмкін болмауы. Егер адам қате сотталып, өлім жазасына кесілсе, кейін оның кінәсіздігі анықталған жағдайда өмірін қайтару мүмкін емес.

Тағы бір маңызды мәселе – адамның өмір сүру құқығының ажырамас сипаты. Өлім жазасын жоюды қолдайтындар мемлекет қылмыс жасаған адамды заңға сәйкес жауапқа тартуы керек болғанымен, оның өмірін қасақана қиюға тиіс емес деп есептейді.

Қазақстанда өлім жазасына конституциялық деңгейде тыйым салынған. Бұл норма адамның өмір сүру құқығын қорғаудың маңызды кепілдігі болып табылады.

Өлім жазасының орнына заңда көзделген өзге де жазалар қолданылады. Олардың мақсаты – қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, құқық бұзушылықтар үшін жауапкершілікті жүзеге асыру және заң талаптарын сақтау.

Қорыта айтқанда, өмір сүру құқығын қорғау – заңның ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті. Адам өмірін сақтау, зорлық-зомбылықтың алдын алу және әділетті қоғам қалыптастыру құқықтық мемлекеттің тұрақты дамуының маңызды шарттары болып табылады.