Конституция мен заңның айырмашылығы қандай?

Күнделікті өмірде «Конституция» мен «заң» сөздері жиі қатар айтылады. Екеуі де қоғамдағы тәртіпті реттейтін құқықтық құжат болғанымен, олардың мәртебесі, мазмұны және атқаратын қызметі бірдей емес. Қарапайым тілмен айтқанда, Конституция – мемлекеттің негізгі құқықтық негізі, ал заңдар – осы негізге сүйеніп қабылданатын нақты ережелер.

Конституция дегеніміз не?

Конституция – мемлекеттің құрылысын, мемлекеттік биліктің ұйымдастырылуын, азаматтардың негізгі құқықтары мен бостандықтарын және мемлекет пен қоғам арасындағы басты қағидаларды айқындайтын негізгі заң.

Қазақстан Конституциясында мемлекеттің негізгі принциптері, азаматтардың құқықтары мен бостандықтары, мемлекеттік органдардың өкілеттіктері және олардың өзара қарым-қатынасы белгіленеді.

Ең маңызды ерекшелігі – Конституцияның ең жоғары заңдық күші бар. Яғни ел аумағында қолданылатын басқа заңдар мен нормативтік құқықтық актілер Конституцияға сәйкес болуы тиіс. Конституцияның нормалары Қазақстанның бүкіл аумағында тікелей қолданылады. 

Мысалы, Конституция адам құқықтары мен бостандықтарының негіздерін бекітеді. Ал сол құқықтарды жүзеге асырудың нақты тәртібі кейін арнайы заңдарда егжей-тегжейлі жазылады.

Ал заң дегеніміз не?

Заң – белгілі бір қоғамдық қатынастарды реттейтін және белгіленген заң шығару тәртібімен қабылданатын нормативтік құқықтық акт.

Заңдар қоғам өмірінің нақты салаларына қатысты мәселелерді реттейді. Мысалы, еңбек қатынастары, білім беру, салық салу, қылмыстық жауапкершілік, азаматтық қатынастар сияқты салалардың өзіне арналған заңдар мен кодекстер бар. Яғни Конституция жалпы құқықтық негізді белгілесе, заңдар сол негізді нақтылайды.

Мәселен, Конституция адамның құқықтары мен бостандықтарына кепілдік беретін жалпы қағидаларды бекітеді. Ал нақты жағдайда бұл құқықтарды қалай пайдалануға болатыны, қандай тәртіп сақталатыны немесе қандай жауапкершілік көзделетіні салалық заңнамада көрсетіледі.

Негізгі айырмашылығы неде?

Конституция мен заңның басты айырмашылығын бірнеше тармақ арқылы түсіндіруге болады.

Біріншіден – заңдық күші. Конституцияның заңдық күші ең жоғары. Сондықтан кез келген заң Конституцияға қайшы келмеуі керек. Егер нормативтік құқықтық акт Конституцияға сәйкес келмейді деп танылса, оның тиісті нормаларының қолданылуы тоқтатылуы мүмкін. (Адалет)

Екіншіден – қамтитын мәселелері. Конституция мемлекеттің ең негізгі қағидаларын белгілейді. Онда биліктің ұйымдастырылуы, адамның негізгі құқықтары мен бостандықтары сияқты іргелі мәселелер қамтылады. Ал заңдар нақты салаларды реттеуге бағытталған. Сондықтан олардың мазмұны әлдеқайда тар әрі нақты болуы мүмкін.

Үшіншіден – Конституцияны өзгерту тәртібі. Конституцияға өзгерістер енгізу қарапайым заң қабылдаумен бірдей емес. Негізгі заңның ерекше мәртебесіне байланысты оған өзгерістер енгізудің арнайы конституциялық тәртібі бар. Ал заңдарға өзгерістер енгізу заң шығару процесінде белгіленген тәртіппен жүзеге асырылады.

Қарапайым мысалмен түсіндірсек, мұны үйдің құрылығымен салыстыруға болады. Конституция – үйдің іргетасы. Ол бүкіл құрылымның негізгі қағидаларын анықтайды. Заңдар – сол үйдің бөлмелері мен қабырғалары. Олар әрбір саланың қалай жұмыс істейтінін нақтылайды.

Іргетасқа сәйкес келмейтін қабырға үйдің жалпы құрылымына қайшы келеді. Сол сияқты Конституцияға қайшы келетін заң да құқықтық жүйеде жоғары тұра алмайды.

Қазақстанда қолданыстағы құқықтың құрамына Конституциямен қатар оған сәйкес келетін заңдар, өзге нормативтік құқықтық актілер, халықаралық шарттық міндеттемелер және Конституциялық Сот пен Жоғарғы Соттың нормативтік қаулылары кіреді. Бірақ олардың барлығы Конституцияның жоғары заңдық күшіне сәйкес қолданылуға тиіс. 

Заңды кім қабылдайды?

Заңдарды заң шығару өкілеттігі бар мемлекеттік орган қабылдайды. Қазақстанның құқықтық жүйесінде заң шығару процесі Конституция мен тиісті заңнамада белгіленген тәртіппен жүзеге асырылады.

Заң қабылданғаннан кейін ол белгіленген рәсімдерден өтіп, ресми жарияланады және заңда көзделген тәртіппен күшіне енеді. Конституцияда заңдардың жариялануы оларды қолданудың маңызды шарты ретінде белгіленген. 

Неліктен бұл айырмашылықты білу маңызды?

Конституция мен заңның ара-жігін түсіну – азаматтың өз құқықтары мен міндеттерін жақсы білуіне көмектеседі.

Мысалы, адам белгілі бір құқықтың бұзылғанын байқаса, оның қандай құқыққа сүйенетінін және сол құқықты қорғаудың нақты тәртібі қандай екенін ажырата білуі қажет. Конституция негізгі құқықтық кепілдікті бекітсе, оны жүзеге асырудың нақты механизмдері тиісті заңдарда көрсетілуі мүмкін.

Сондықтан «Конституция – негізгі қағидалар, заң – сол қағидаларды нақтылайтын ережелер» деген қарапайым түсінік екі ұғымның айырмашылығын есте сақтауға көмектеседі.

Конституция мен заң бір-бірінен бөлек тұрған құжаттар емес. Олар біртұтас құқықтық жүйенің өзара байланысты элементтері.

Конституция – мемлекеттің негізгі құқықтық іргетасы. Заңдар – сол іргетасқа сүйеніп, қоғам өмірінің нақты салаларын реттейтін құқықтық нормалар.

Сондықтан кез келген заң Конституцияға сәйкес болуы керек. Ал Конституцияның ең жоғары заңдық күші оның мемлекеттің бүкіл құқықтық жүйесіндегі ерекше орнын айқындайды.