Кітаптың саны маңызды ма, әлде мазмұны ма: кітап оқу қоғамды қалай өзгертеді

Қазақстанда алғаш рет республикалық «Кітап оқитын ұлт» марафоны басталды. Қатысушылар алты ай ішінде 15 кітап оқып, түрлі зияткерлік сындардан өтеді. Осы ретте  El.kz тілшісі медиаменеджер Арман Әубәкірдің кітап оқу мәдениеті туралы пікірлеріне сүйеніп, оқитын ұлт қалыптастыру мәселесіне назар аударды.

Алты айда 15 кітап

«Кітап оқитын ұлт» республикалық марафоны 2026 жылғы қыркүйекте басталып, негізгі оқу кезеңі 2027 жылғы наурызға дейін жалғасады. Жоба қазақ және орыс тілдеріндегі екі лигада өтеді. Қатысушылар жеті бағыт бойынша бақ сынай алады: мектеп оқушылары, колледж және университет студенттері, педагогтер, отбасылар, мемлекеттік қызметшілер және зияткерлер.

Жоба үшін 330 кітаптан тұратын арнайы қор жасақталған. Оның 165-і қазақ, тағы 165-і орыс тіліндегі шығармалар. Тізімге отандық әдебиетпен қатар әлем классикасы, заманауи шығармалар, әлемдік бестселлерлер мен Нобель сыйлығы лауреаттарының туындылары енгізілген. Әр қатысушы осы қордан 15 кітап оқиды.

Марафонның ерекшелігі – кітапты оқып шығумен шектелмеуінде. Қатысушы әр шығарма туралы жеке кабинетінде қысқаша пікір қалдырады. Ал қорытынды кезеңде тестілеу мен зияткерлік квиздер ұйымдастырылады. Жобаның ресми тұжырымдамасында басты мақсаттардың бірі ретінде тұрақты кітап оқу мәдениетін қалыптастыру, сыни және аналитикалық ойлауды дамыту көрсетілген.

Осы тұрғыдан алғанда, марафон қоғамды «қанша кітап оқыдың?» деген сандық көрсеткіштен «оқығаның саған не берді?» деген мазмұндық сұраққа қарай жетелеуді көздейді.

«Кітап оқу – ұлылармен сырласу»

Медиаменеджер Арман Әубәкір кітап оқуды адамның өзін дамытуының ғана емес, интеллектуалдық ортасын қалыптастырудың бір жолы деп қарастырады. Оның пайымынша, адам күнделікті өмірде әлемдік деңгейдегі ғалымдармен, ойшылдармен немесе қаламгерлермен жүздесе алмауы мүмкін. Бірақ олардың еңбегін оқу арқылы автордың ой әлеміне еніп, онымен іштей сұхбат құруға мүмкіндік алады.

Сол ұлылардың жазған шығармаларын, еңбектерін оқу арқылы сіз бір саты оларға жақындай түсесіз, – дейді. 

Арман Әубәкір кітап оқығанда авторды көз алдыңа елестетіп, шығарманы жай мәтін ретінде емес, автормен сұхбат ретінде қабылдауды ұсынады. Оның түсіндіруінше, мұндай тәсіл адамның зейінін бір бағытқа шоғырландыруына да ықпал етеді.

Бұл ой бүгінгі ақпараттық ортада ерекше мәнге ие. Әлеуметтік желіде бірнеше секунд немесе минут ішінде тұтынылатын контент көбейген уақытта ұзақ мәтінге назар аудару, автордың ойын соңына дейін қадағалау және оқығаныңды саралау өз алдына дағдыға айналып отыр.

Адамның ортасы оның ойлауына әсер етеді

Арман Әубәкір кітапты адамның интеллектуалдық ортасының бір бөлігі ретінде қарастырады. Оның пікірінше, күнделікті ортада терең ой бөлісетін адамдардың аз болуы адамның дамуына әсер етуі мүмкін. Мұндай жағдайда сапалы кітаптар сол интеллектуалдық ортаның орнын белгілі бір деңгейде толықтыра алады.

Автор осы ойын шахматтағы өзіңнен мықты қарсыласпен ойнау қағидасымен салыстырады. Адам қандай ортада жүрсе, соған бейімделеді. Демек, қандай авторларды оқып, қандай идеялармен тұрақты түрде танысатынымыз да дүниетанымымыздың қалыптасуына ықпал етеді.

Егер сіздің достарыңыз кітаптар болса, жай кітаптар ғана емес, әлемнің үздік кітаптары болса, онда сіз ерекше қарқынмен өркендейсіз, – дейді Арман Әубәкір. 

Осы тұста «Кітап оқитын ұлт» марафонының кітаптарды алдын ала іріктеп ұсынуы да назар аудартады. Себебі оқу мәдениетін қалыптастыруда адамның кітапты қанша оқитыны ғана емес, оның нені оқитыны да маңызды.

Кітап саны маңызды ма, әлде сапасы ма?

Бір жылда 10, 20 немесе 50 кітап оқуды мақсат ету кейінгі жылдары кең тараған тәжірибеге айналды. Алайда сан қуалау оқырманның мәтінді терең түсінуіне кепіл бола бермейді.

Арман Әубәкірдің бұған дейінгі пікірлерінен де осы ұстанымды аңғаруға болады. Ол 2025 жылы «Мен оқыған 30 кітап» облыстық байқауына қазылық етіп, жастар арасындағы кітап оқу бастамасына қатысты пікір білдірген. Сол кезде медиаменеджер адамның дербес көзқарасы мен ойлау жүйесінің қалыптасуында кітаптың орнына тоқталған.

Өз пікірі, көзқарасы, позициясы бар адам міндетті түрде оқитын адамдардың арасынан шығады, – деген ол байқау барысында.

Оның пайымынша, кітап оқитын адам ақпаратты дайын күйінде қабылдамай, оған өзінің танымы мен тәжірибесі тұрғысынан қарай бастайды. Бұл қасиет әсіресе ақпарат ағыны күшейген қазіргі қоғам үшін маңызды.

Сондықтан «Кітап оқитын ұлт» марафонындағы кітаптан кейін пікір жазу талабының да өзіндік мәні бар. Оқырман шығарма мазмұнын қайталап қана қоймай, одан не түсінгенін, қандай ой түйгенін тұжырымдауға тиіс. Бұл оқу процесін пассив әрекеттен ойлануға, талдауға және пікір қалыптастыруға бағытталған белсенді процеске айналдырады.

Оқыған кітап адамның болмысына әсер ете ме?

Арман Әубәкір кітаптың адам санасына әсерін ерекше атап өтеді. Оның түсінігінде оқылған дүние белгілі бір уақыттан кейін ұмытылғандай көрінгенімен, адам дүниетанымының бір бөлшегіне айналады.

Менің түсінігімде оқылған әрбір кітабымыз адам санасын, жан дүниесін программалайды, яғни кісінің болмыс-бітімін, тұлғалық бейнесін қалыптастырады, – деді. 

Оның пікірінше, кітаптан алынған идеялар адамның кейін қандай шешім қабылдайтынына, белгілі бір мәселеге қандай көзқарас танытатынына тікелей немесе жанама түрде ықпал етуі мүмкін.

Осы себепті ол кітап таңдауға жауапкершілікпен қарау қажет деп есептейді.

«Не оқу керек?» деген сұрақ та маңызды

Арман Әубәкірдің кітап оқу туралы көзқарасының тағы бір қыры – кез келген баспа өнімін пайдалы дүние ретінде қабылдамау. Ол әсіресе жастарға ұсынылатын әдебиеттердің мазмұнына мұқият қарау қажет екенін айтады.

Автор өз мақаласында теріс діни ағымдардың идеологиясын насихаттайтын әдебиеттердің ықпалына қатысты алаңдаушылығын білдірген. Оның пікірінше, дүниетанымы толық қалыптаспаған жас ақпаратты сыни сүзгіден өткізе алмай қабылдаса, мұндай әдебиет оның көзқарасына ұзақ уақыт әсер етуі ықтимал.

Бұл – кітап оқу мәдениетін қалыптастырудағы маңызды мәселенің бірі. Оқитын қоғам құру дегеніміз азаматтарды тек кітапқа жақындату емес, сонымен бірге ақпаратты саралайтын, автордың пікіріне күмән келтіре алатын, деректерді салыстырып, өзіндік қорытынды жасайтын оқырман тәрбиелеу, яғни оқырман үшін «кітап оқу керек пе?» деген сұрақпен қатар «қандай кітап оқу керек?», «автор не айтқысы келеді?», «оның пікіріне неге сенуім керек?» және «бұл оймен келісемін бе?» деген сауалдар да маңызды болуы тиіс.

Қазақстандағы алғашқы республикалық марафон енді осы жеке әдетті қоғамдық мәдениетке айналдыруды көздеп отыр. Ал оның нәтижесі алты айда оқылған 15 кітаптың санымен ғана емес, сол кітаптардың адамның ойлауына қаншалықты әсер еткенімен өлшенбек.