Ғалымдар адам өмірінің шегін есептеді: 190 жыл өмір сүру мүмкін бе?

Адамзат мыңдаған жылдар бойы мәңгі өмір сүрудің жолын іздеп келеді. Ғылым күн сайын дамып, медицина талай қауіпті ауруды емдеуді үйренгенімен, адамдардың өмір сүру ұзақтығының табиғи шегі бар ма деген сұрақ әлі де өзекті.

Жақында Ресейдегі Сколково ғылым және технология институтының (Сколтех) зерттеушілері осы мәселеге қатысты қызықты математикалық зерттеу жүргізіп, тіпті барлық қартаю аурулары жойылған күннің өзінде адамның өмірі шексіз болмайтынын көрсетті.

Қартаюдың басты себебі неде?

Ғалымдардың айтуынша, адам ағзасындағы әрбір жасушада өмір бойы кездейсоқ соматикалық ДНҚ мутациялары жиналып отырады. Бұл – адам дүниеге келгеннен кейін пайда болатын генетикалық өзгерістер. Күн сайын біздің жасушаларымыз бөлініп, жаңарып отырады. Осы процесте ДНҚ көшірілген кезде ұсақ қателіктер болуы мүмкін.

Ағзада мұндай қателерді түзететін арнайы жүйелер бар. Алайда уақыт өте келе олардың бәрін түзету мүмкін болмайды. Соның салдарынан мутациялар көбейіп, жасушалардың қалыпты қызметіне кедергі келтіреді. Ақырында тіндер мен мүшелердің жұмысы әлсіреп, ағза қартаяды.

Математикалық модель не көрсетті?

Зерттеушілер адамның қартаюына тек соматикалық мутациялар әсер етеді деген болжамға негізделген арнайы математикалық модель құрды.

Бұл модельде ғалымдар өте ерекше жағдайды қарастырған. Олар:

• қатерлі ісік толық емделген;
• жүрек-қан тамырлары аурулары жоқ;
• Альцгеймер ауруы мен деменция жойылған;
• басқа да жасқа байланысты сырқаттар мүлде кездеспейді деп есептеді.

Осындай мінсіз жағдайда да ДНҚ мутациялары тоқтамайтындықтан, жасушалардың қызметі біртіндеп нашарлай беретіні анықталды.

Адам қанша жыл өмір сүре алады?

Есептеулер бойынша, егер медицина барлық белгілі қартаю ауруларын жеңсе, адамдардың орташа өмір сүру ұзақтығы 146-194 жылға дейін жетуі мүмкін.

Яғни бүгінгі өмір ұзақтығымен салыстырғанда бұл шамамен екі есе көп.

Қазіргі таңда көптеген дамыған мемлекеттерде:

• әйелдердің орташа өмір сүру ұзақтығы – шамамен 83 жас;
• ер адамдардікі – 79 жас.

Демек, теориялық тұрғыдан медицина адам өмірін тағы жүз жылдан астам ұзартуы мүмкін.

627 жыл өмір сүру мүмкін бе?

Зерттеуде тағы бір қызықты көрсеткіш келтірілген. Ғалымдар адамның теориялық ең жоғары өмір сүру ұзақтығын 627 жыл деп есептеген.

Алайда бұл сан адамдардың расымен сонша өмір сүретінін білдірмейді. Бұл – математикалық модельдің белгілі бір ерекше жағдайдағы теориялық бағасы ғана. Зерттеу авторлары мұны болашақтың нақты болжамы немесе адамның абсолютті биологиялық шегі ретінде қабылдауға болмайтынын ескертеді.

Неліктен ми мен жүрек тезірек қартаяды?

Адам ағзасындағы барлық мүшелер бірдей қарыммен қарымайтыны белгілі болды.

Мысалы:

• тері мен бауыр жасушалары үнемі жаңарып тұрады. Сондықтан олар зақымданған жасушалардың орнын жаңаларымен алмастырып, ұзақ уақыт қалыпты жұмысын сақтай алады;
• жүрек пен ми жасушалары өте сирек жаңарады немесе мүлде ауыспайды. Осы себепті дәл осы мүшелерде мутациялар көбірек жиналып, олардың қызметі ертерек бұзылады.

Сондықтан адамның жасы ұлғайған сайын есте сақтау қабілетінің әлсіреуі немесе жүрек ауруларының жиілеуі кездейсоқ құбылыс емес.

Қартаю тек мутацияларға байланысты емес

Зерттеу авторлары бұл жұмыстың маңызды тұсын ерекше атап өтті. Соматикалық мутациялар – қартаюдың жалғыз себебі емес.

Адам ағзасының қартаюына:

• жасушалардың жаңару қабілетінің төмендеуі;
• иммундық жүйенің әлсіреуі;
• гормондық өзгерістер;
• созылмалы қабыну;
• ақуыздардың бұзылуы;
• қоршаған ортаның әсері;
• өмір салты мен тамақтану

сияқты көптеген факторлар қатар ықпал етеді.

Сондықтан адамдардың бүгінгі орташа өмір жасы 150 немесе 190 жылға жетпейді.

Ми жаттығуы мидың құрылымын өзгертеді

Осы тақырыпқа байланысты тағы бір маңызды зерттеу жарияланды. Ғалымдар төрт жыл бойы 20-70 жас аралығындағы 190 еріктінің миын бақылаған.

Қатысушылар есте сақтау, зейін және ойлау қабілетін дамытуға арналған арнайы когнитивтік жаттығулар орындап, салауатты өмір салтын ұстануға бағытталған жеке ұсыныстар алған.

Олар бірнеше рет магниттік-резонанстық томографиядан (МРТ) өтті.

Нәтижесінде зерттеушілер мидың құрылымы шынымен өзгеретінін анықтады.

Ең үлкен өзгерістер:

• сол жақ аралша бөлігінде;
• артқы белдеулік қыртыста байқалған.

Бұл аймақтар адамның ойлауына, назар аударуына, шешім қабылдауына және эмоцияларды басқаруына жауап береді.

Сонымен қатар ерлер мен әйелдердің миындағы өзгерістердің ерекшеліктері бірдей болмаған.

Бұл жаңалық нені білдіреді?

Ғалымдардың пікірінше, адамның миы тек балалық шақта ғана емес, ересек жаста да өзгеруге қабілетті.

Бұл дегеніміз:

• жаңа білім алу;
• кітап оқу;
• логикалық тапсырмалар орындау;
• шет тілдерін үйрену;
• шахмат ойнау;
• белсенді әлеуметтік өмір сүру

ми жасушалары арасындағы байланысты күшейтіп, когнитивтік қабілеттердің ұзақ сақталуына көмектесуі мүмкін.

Болашақта адамдар ұзақ өмір сүре ме?

Қазіргі зерттеу адамдардың 190 немесе 600 жыл өмір сүретінін дәлелдемейді. Бірақ ол ғылымға қартаюдың негізгі механизмдерін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

Егер болашақта генетикалық зақымдануларды түзету технологиялары, жасушаларды қалпына келтіру әдістері және қартаюды баяулататын жаңа дәрілер жасалса, адамдардың өмір сүру ұзақтығы қазіргі деңгейден әлдеқайда жоғары болуы ықтимал.

Сонымен бірге ғалымдар ұзақ өмірдің басты құпиясы тек медицинада емес екенін айтады. Дұрыс тамақтану, тұрақты дене белсенділігі, сапалы ұйқы, зиянды әдеттерден бас тарту және миды үздіксіз жаттықтыру – бүгінгі күні ұзақ әрі сапалы өмір сүруге мүмкіндік беретін ең тиімді тәсілдердің бірі болып қала береді.