Бизнес күткен шешімдер: Үкімет салық кодексіне қандай түзетулер енгізбек?

Қазақстан Үкіметі жаңа Салық кодексіне енгізілетін түзетулердің кезекті пакетін қоғамдық талқылауға шығарды. Бұл өзгерістер 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енген жаңа Салық кодексінің алғашқы қолданылу тәжірибесі барысында анықталған мәселелерді жоюға, инвестициялық ахуалды жақсартуға және кәсіпкерлікке түсетін салықтық әрі әкімшілік жүктемені азайтуға бағытталған.

Құжат Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі тарапынан әзірленіп, «Ашық НҚА» порталында жарияланды. Қоғамдық талқылау 2026 жылғы 27 шілдеге дейін жалғасады. Кейін ұсыныстар мен ескертулер ескеріліп, заң жобасы Парламент қарауына енгізіледі.

Түзетулердің негізгі мақсаты

Жаңа Салық кодексі 2026 жылдың басынан бастап қолданысқа енгенімен, оны жүзеге асыру барысында бизнес қауымдастығы, инвесторлар және сарапшылар бірқатар нормалардың кәсіпкерлікке кері әсер ететінін атап өтті. Сондықтан Үкімет қолданыстағы жүйені түбегейлі өзгертпей, оның тиімділігін арттыруға арналған түзетулер әзірледі.

Ұсынылған өзгерістердің басты міндеттері:

• инвестициялық жобаларды қолдау;
• шетелдік капитал тарту;
• өндіріс орындарын көбейту;
• шағын және орта бизнестің шығындарын азайту;
• құқықтық олқылықтарды жою;
• халықаралық тәжірибеге сәйкес келетін салықтық ынталандыру тетіктерін енгізу.

Инвестициялық жобаларға бұрынғы салықтық жеңілдіктер қайтарылады

Түзетулердің ең маңызды бағыттарының бірі – 2026 жылдың 1 қаңтарына дейін қолданылған инвестициялық басым жобаларға арналған салықтық преференцияларды қайта енгізу.

Жаңа Салық кодексі күшіне енгеннен кейін бұл жеңілдіктердің күшін жою көптеген инвесторлардың алаңдаушылығын туғызған болатын. Министрлік мұндай шешім инвестициялық тұрақтылыққа кері әсер еткенін мойындап отыр.

Жеңілдіктердің қайта енгізілуі:

• ұзақ мерзімді инвестициялардың сақталуына;
• жаңа өндірістердің ашылуына;
• инвесторлардың Қазақстанға деген сенімін күшейтуге;
• өнеркәсіптің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға мүмкіндік береді.

Инвестициялық келісімдер бойынша ҚҚС төлеу жеңілдетіледі

Тағы бір маңызды өзгеріс – инвестициялық келісімшарттар аясында импортталатын шикізат пен материалдарды қосылған құн салығынан (ҚҚС) босату.

Қазіргі кезде өндіріс іске қосылғанға дейінгі кезеңде инвесторлар ірі көлемде жабдықтар, шикізат және материалдар сатып алады. Бұл кезеңде ҚҚС төлеу инвестиция көлемін айтарлықтай арттырады.

Министрлік жаңа тәртіп:

• бастапқы шығындарды азайтады;
• өндірістердің тезірек іске қосылуына ықпал етеді;
• өңдеу өнеркәсібін дамытуға мүмкіндік береді деп есептейді.

Сонымен қатар Қазақстанда өндірілмейтін технологиялық жабдықтарды импорттау кезінде де ҚҚС-ты есепке алу әдісі арқылы төлеу мүмкіндігі кеңейтіледі. Бұл ірі индустриялық жобалардың қаржылық жүктемесін төмендетуге бағытталған.

Шетелдік инвесторлар мен жоғары білікті мамандарға жаңа салық режимі енгізіледі

Үкімет Қазақстанға халықаралық деңгейдегі инвесторлар мен мамандарды көбірек тартуды көздейді.

Осыған байланысты бес жылға дейін қолданылатын арнайы ынталандырушы салық режимін енгізу ұсынылып отыр.

Алайда мұндай жеңілдіктер барлық шетелдік азаматтарға автоматты түрде берілмейді.

Негізгі талаптар:

• Қазақстан азаматтары үшін жаңа жұмыс орындарын ашу;
• жаңа технологияларды енгізу;
• қазақстандық мамандарға білім мен тәжірибе беру;
• жоғары технологиялық өндірістер құру.

Бұл тәсіл әлемнің көптеген дамыған мемлекеттерінде қолданылып келеді.

Міндетті таңбалауға жұмсалған шығындар корпоративтік табыс салығын азайтады

Соңғы жылдары Қазақстанда көптеген тауар топтарына міндетті цифрлық таңбалау енгізілді.

Оны жүзеге асыру үшін кәсіпкерлер:

• арнайы жабдық сатып алады;
• бағдарламалық қамтамасыз етуге қаржы жұмсайды;
• оператор қызметтеріне ақы төлейді;
• есеп жүргізу жүйесін жаңартады.

Әсіресе бұл шығындар шағын және орта бизнес үшін едәуір ауыр болып отыр.

Сондықтан министрлік осы шығындардың белгілі бір бөлігін корпоративтік табыс салығы бойынша шегерім ретінде есептеуге мүмкіндік беруді ұсынуда.

Бұл шара кәсіпкерлердің қаржылық жүктемесін азайтады деп күтіледі.

Факторинг пен форфейтинг ҚҚС-тан босатылады

Қазіргі таңда банктер ұсынатын факторинг және форфейтинг қызметтері ҚҚС-қа жатады.

Нәтижесінде мұндай қаржыландыру құралдары кәсіпкерлер үшін қымбатқа түседі.

Ұсынылып отырған өзгерістер бойынша:

• факторинг;
• форфейтинг операциялары

ҚҚС төлеуден босатылады.

Бұл әсіресе:

• экспорттаушыларға;
• шағын бизнеске;
• айналым қаражатына мұқтаж кәсіпорындарға тиімді болмақ.

Министрлік мұндай тәжірибе Еуропалық одақ, Ұлыбритания және Сингапур секілді мемлекеттерде бұрыннан қолданылатынын атап өтеді.

АХҚО инвесторлары үшін қосымша жеңілдіктер

Астана халықаралық қаржы орталығының (АХҚО) инвестициялық резиденттері үшін тағы бір өзгеріс ұсынылды.

Қазіргі кезде шетелдік азаматтар мен азаматтығы жоқ тұлғалар салықтық резиденттігін растайтын құжат алу үшін мемлекеттік баж төлейді.

Жаңа түзетулер бойынша бұл төлем алынып тасталады.

Бұл шешім:

• әкімшілік рәсімдерді жеңілдетуге;
• инвесторлардың шығындарын азайтуға;
• АХҚО -ның халықаралық тартымдылығын арттыруға бағытталған.

Мүгедектігі бар азаматтарға берілетін салықтық шегерім бірыңғайланады

Жаңа Салық кодексінде мүгедектік тобы жыл ішінде өзгерген жағдайда әлеуметтік салықтық шегерімді қалай есептеу қажеттігі нақты көрсетілмеген.

Қазіргі ереже бойынша:

• I және II топтағы азаматтарға – 5000 АЕК;
• III топтағы азаматтарға – 882 АЕК көлемінде шегерім беріледі.

Егер азаматтың мүгедектік тобы жыл ішінде өзгерсе, түрлі түсіндірулер пайда болады.

Осы мәселені шешу үшін министрлік жыл ішінде топ өзгерген жағдайда да 5000 АЕК көлеміндегі бірыңғай әлеуметтік шегерімді қолдануды ұсынып отыр.

Бұл азаматтар мен салық органдары арасындағы дауларды азайтуға мүмкіндік береді.

Энергетикалық сусын экспорттаушыларына акциздік жеңілдік

2026 жылдан бастап энергетикалық сусындар акцизделетін тауарлар қатарына енгізілді.

Алайда экспортқа шығарылатын, тапсырыс берушінің шикізатынан өндірілген энергетикалық сусындарға қатысты жеңілдік қарастырылмаған.

Сондықтан жаңа түзетулер:

• экспортқа арналған осындай өнімдерді акцизден босатуды;
• қазақстандық өндірушілердің сыртқы нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін арттыруды көздейді.

Халықаралық авиациядағы ҚҚС жойылады

Тағы бір маңызды өзгеріс халықаралық әуе тасымалдарына қатысты.

Министрлік халықаралық рейстерге көрсетілетін аэронавигациялық қызметтерді ҚҚС-тан босатуды ұсынып отыр.

Бұл шешім:

• Қазақстанның транзиттік әлеуетін арттыруға;
• халықаралық әуе компаниялары үшін қолайлы жағдай жасауға;
• елдің әуе кеңістігінің тартымдылығын күшейтуге мүмкіндік береді.

Жер қойнауын пайдаланушылар үшін жаңа мүмкіндік

Күрделі теңіз жобалары бойынша көмірсутек өндіретін компанияларға қосымша ҚҚС жеңілдігі ұсынылады.

Егер олар қорғаныс мақсатында мемлекет меншігіне берілетін тауарларды сатып алса, онда осы сатып алулар бойынша төленген ҚҚС есепке жатқызылатын болады.

Бұл ірі энергетикалық жобалардың шығындарын азайтуға бағытталған.

Ауыл шаруашылығы экспорттаушылары үшін ҚҚС қайтару тәртібі өзгереді

Үкімет жаңа Салық кодексінің ең көп сыналған нормаларының бірін қайта қарауға келісті.

Бұған дейін ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттаушылар экспорт кезінде есепке жатқызылатын ҚҚС-тың 80 пайызын азайтуға міндеттелген еді.

Бұл ереже экспорттаушылардың айналым қаражатын азайтып, қаржылық жағдайына кері әсер еткен.

Жаңа түзетулер қабылданса, агроэкспорттаушыларға ҚҚС толық көлемде қайтарылатын болады.

Мемлекет қандай нәтиже күтеді?

Ұлттық экономика министрлігінің бағалауынша, түзетулердің оң нәтижелері мыналар болуы тиіс:

• инвестиция көлемінің артуы;
• жаңа өндіріс орындарының ашылуы;
• өңдеу өнеркәсібінің дамуы;
• жаңа жұмыс орындарының құрылуы;
• шағын және орта бизнестің шығындарының азаюы;
• халықаралық капиталдың Қазақстанға келуінің ұлғаюы;
• ұзақ мерзімде салық базасының кеңеюі.

Сонымен бірге тәуекелдер де жоқ емес.

Министрлік кейбір тұлғалардың инвестициялық жеңілдіктерді нақты өндіріс ашпай-ақ пайдаланып кету қаупі бар екенін атап өтті. Сондықтан барлық ынталандыру шаралары мемлекеттік бақылаумен қатар жүреді.

Ұсынылып отырған түзетулер жаңа Салық кодексін толық өзгертуге емес, оны іс жүзіндегі тәжірибеге бейімдеуге бағытталған. Құжаттағы өзгерістер кәсіпкерлердің шығындарын азайту, инвестициялық ахуалды жақсарту, халықаралық тәжірибеге жақындау және құқықтық олқылықтарды жоюды көздейді.

Егер түзетулер қабылданса, Қазақстанда инвестициялық басым жобалар қайтадан кең көлемде қолдауға ие болады, кәсіпкерлер үшін бірқатар салықтық жеңілдіктер енгізіледі, ал шетелдік инвесторлар мен жоғары білікті мамандарды тартуға арналған жаңа ынталандыру тетіктері іске қосылады.

Қазіргі уақытта түзетулер қоғамдық талқылау кезеңінде тұр. Азаматтар мен бизнес өкілдері өз ұсыныстары мен ескертулерін «Ашық НҚА» порталы арқылы 2026 жылғы 27 шілдеге дейін жолдай алады. Осыдан кейін заң жобасы әзірленіп, Парламенттің қарауына ұсынылады.