Астанада тіркеу ережесі өзгеруі мүмкін: жаңа талаптар қандай болады?

Астанада тұрғындарды тіркеу тәртібіне өзгерістер енгізу жоспарланып отыр. Тиісті түзетулер Қазақстан Республикасының «Астананың ерекше мәртебесі туралы» Конституциялық заңын іске асыру аясында әзірленді. Қазіргі таңда жаңа қағидалар жобасы қоғамдық талқылауға шығарылып, «Ашық НҚА» порталында орналастырылған.

Егер құжат қабылданса, елордада тұрақты немесе уақытша тіркеуге тұру үшін тұрғын үйдің жеткілікті аумағы ғана емес, азаматтың қаладағы еңбек қызметі немесе кәсіпкерлікпен айналысуы да ескерілмек. Сарапшылардың пікірінше, бұл өзгерістер халықтың нақты санын есепке алуды жақсартып, әлеуметтік инфрақұрылымға түсетін жүктемені тиімді жоспарлауға мүмкіндік береді.

Қазіргі талаптар қандай?

Астанада тұрғындарды тіркеуге қатысты норматив бұған дейін де болған. 2025 жылғы 26 желтоқсанда қалалық мәслихат бір адамға кемінде 15 шаршы метр пайдалы тұрғын үй алаңы болуы тиіс деген талапты бекітті.

Алайда бұл талап барлық азаматтарға бірдей қолданылмайды. Тұрғын үй иесінің отбасы мүшелері мен жақын туыстары үшін аталған шектеу қарастырылмаған.

Жаңа нормалар қабылданған жағдайда бұл талап сақталады, бірақ тіркеуге қойылатын қосымша шарттар енгізіледі.

Жаңа ережелер бойынша тіркеу қалай жүргізіледі?

Жобаға сәйкес, азаматтарды тұрақты немесе уақытша тіркеу екі негізгі талаптың негізінде жүзеге асырылады.

1. Тұрғын үйді заңды негізде пайдалану

Тіркелуші азаматтың тұрғын үйге қатысты заңды құқығы болуы қажет. Мұндай құқықтарға мыналар жатады:

• тұрғын үйге меншік құқығы;
• жалдау (аренда) шарты;
• қосалқы жалдау шарты;
• өтеусіз пайдалану туралы келісім;
• Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген өзге де заңды негіздер.

Яғни, азаматтың белгілі бір мекенжайда тұру құқығы ресми құжатпен расталуы тиіс.

2. Астанада жұмыс істеу немесе кәсіпкерлікпен айналысу

Екінші маңызды талап – азаматтың елорда аумағында еңбек қызметін жүзеге асыруы немесе кәсіпкерлікпен айналысуы.

Бұл талап бойынша:

• ресми жұмысқа орналасқан қызметкерлер;
• жеке кәсіпкерлер;
• Астанада заңды түрде бизнес жүргізетін тұлғалар жаңа тіркеу рәсімінен өте алады.

Осылайша, болашақта тіркеу кезінде адамның тек белгілі бір мекенжайға байланысы ғана емес, оның қаладағы экономикалық белсенділігі де есепке алынуы мүмкін.

Өзгерістер кімдерге әсер етеді?

Жаңа тәртіп бірінші кезекте елордаға жаңадан қоныс аударатын азаматтарға қатысты болады.

Атап айтқанда:

• жалдамалы пәтерде тұратындар;
• уақытша тіркеуге тұратын азаматтар;
• жұмысқа орналасу мақсатында көшіп келетіндер;
• Астанада кәсіп ашуды жоспарлаған кәсіпкерлер.

Пәтер жалдайтын азаматтар үшін ресми рәсімделген жалдау шартының болуы маңызды болмақ. Ал жұмысқа келген азаматтар еңбек келісімшартын көрсетуі қажет болуы мүмкін.

Неліктен мұндай өзгерістер енгізілмек?

Астана әкімдігінің жұмыспен қамту және әлеуметтік қорғау басқармасының мәліметінше, жаңа нормаларды әзірлеу кезінде халықаралық тәжірибе зерттелген.

Көптеген мемлекеттерде тұрғындарды тіркеу барысында:

• санитарлық талаптар;
• бір адамға тиесілі ең төменгі тұрғын үй көлемі;
• тұрғын үйді пайдаланудың заңды негіздері міндетті түрде ескеріледі.

Мамандардың айтуынша, бұл тәсіл халық саны туралы нақты мәлімет қалыптастыруға және қаланың әлеуметтік инфрақұрылымын тиімді жоспарлауға мүмкіндік береді.

«Резеңке пәтерлер» мәселесі

Жаңа талаптардың басты мақсаттарының бірі – жалған тіркеулердің алдын алу.

Соңғы жылдары бір ғана пәтерге жүздеген, тіпті мыңдаған адамның тіркелген жағдайлары анықталған.

Бұған дейін Астана қаласының Жұмыспен қамту және әлеуметтік қорғау басқармасының басшысы Ерлан Жүсіпов кейбір тұрғын үйлерде 100-ден астам адамның, ал Үкімет өкілдері бір мекенжайда 800 адамға дейін, кейінірек тіпті 3450 адамның тіркелгені анықталғанын мәлімдеген болатын.

Мұндай жағдайлар:

• мектептердегі орын тапшылығына;
• емханаларға түсетін жүктеменің артуына;
• әлеуметтік қызметтердің дұрыс жоспарланбауына;
• қала халқының нақты санын анықтаудағы қиындықтарға әкеліп отыр.

Сондықтан жаңа жүйе жалған тіркеулерді азайтып, халықтың нақты орналасуын анықтауға бағытталған.

Әлемдік тәжірибе қандай?

Жоба авторларының айтуынша, халықаралық тәжірибе салыстырмалы-құқықтық негізде зерделенген.

Көптеген елдерде азаматтарды тіркеу кезінде:

• тұрғын үйдің санитарлық талаптарға сәйкестігі;
• тұрғын үйдің жеткілікті көлемі;
• тұрғын үйді пайдаланудың заңды құқығы негізгі өлшемдердің бірі саналады.

Бұл тәжірибе Қазақстан заңнамасының ерекшеліктері мен Астананың даму қарқынын ескере отырып бейімделген.

Өзгерістердің негізгі мақсаты

Әзірлеушілердің пікірінше, жаңа талаптар бірнеше маңызды мәселені шешуге мүмкіндік береді:

• тұрғындарды тіркеу жүйесін ретке келтіру;
• жалған тіркеулердің санын азайту;
• мектептер, балабақшалар және емханаларға түсетін жүктемені нақты есептеу;
• әлеуметтік және инженерлік инфрақұрылымды тиімді жоспарлау;
• мемлекеттік қызметтердің сапасын арттыру.

Астана – ішкі көші-қонның негізгі бағыттарының бірі болғандықтан, халық санының нақты есебі қала дамуы үшін маңызды факторлардың бірі болып саналады.

Жаңа ережелер қашан күшіне енеді?

Қазіргі уақытта құжат жобасы келісу рәсімінен өтіп жатыр.

Одан кейін жоба Астана қаласы мәслихатының кезекті сессиясының қарауына шығарылады.

Егер депутаттар қолдаса, құжат ресми жарияланғаннан кейін заңнамада белгіленген тәртіппен күшіне енеді.

Әзірге ұсынылып отырған өзгерістер тек жоба мәртебесінде. Сондықтан қазіргі қолданыстағы тіркеу ережелері өзгеріссіз сақталады.

Астанада тіркеу тәртібін өзгерту жөніндегі бастама қаладағы халық есебін нақтылауға және әлеуметтік инфрақұрылымға түсетін жүктемені тиімді басқаруға бағытталған. Егер ұсынылған түзетулер қабылданса, елордада тұрақты немесе уақытша тіркеуге тұру үшін тұрғын үйді заңды негізде пайдалану құқығымен қатар, азаматтың Астанада жұмыс істеуі немесе кәсіпкерлік қызмет жүргізуі де маңызды талапқа айналады. Сонымен бірге бір адамға кемінде 15 шаршы метр тұрғын үй аумағы жөніндегі қолданыстағы норматив сақталады, ал отбасы мүшелері мен жақын туыстар бұрынғыдай бұл шектеуден босатылады. Жоба әзірге қоғамдық талқылау кезеңінде болғандықтан, оның түпкілікті редакциясы мәслихат қарауынан кейін белгілі болады.