Андерматт тәжірибесі: Көкжайлау туристік курорты қалай дамуы мүмкін?

2000 жылдардың басында Швейцарияның Ури кантонындағы Андерматт әскери гарнизон орналасқан, біртіндеп құлдырап бара жатқан шағын елді мекен еді. Әскерилердің саны қысқарып, жұмыс орындары азайды, жастар басқа жаққа көшіп жатты. Бүгінде бұл Альпі тауларындағы ең көп талқыланатын курорттардың бірі. Оның даму тарихы Алматыда Көкжайлау шатқалында Almaty Superski курортын салу жоспарланып отырған тұста ерекше назар аударуға тұрарлық.

Готтард бекінісі жабылып, әскерилер кеткеннен кейін Андерматт экономикалық дағдарысқа ұшырады. 2005 жылы жергілікті билік мысырлық кәсіпкер Самих Савиристі кеңесші ретінде шақырды. Ол осы жерде туристік курорт салуды ұсынды.

Жоба тұрғындарға алдын ала таныстырылып, дауыс беруге шығарылды. Қауымдастық жиналысына қатысқандардың 96%-ы аумақты аймақтарға бөлу жоспарын қолдады. Екі жылдан кейін The Chedi қонақүйінің, инженерлік желілердің және гольф алаңының құрылысымен жұмыс басталды.

Экологтармен болған дау

Алайда жоба оңай жүзеге асқан жоқ. Экологтар бірден қарсылық білдіріп, кейін Альпі тауларының жауһарына айналған жобаның күмәнді екенін мәлімдеді.

Инвесторлар келісімге қол жеткізгенімен, экологтар құрылыс барысын бақылауды жалғастырды. Үш айдан кейін бес ұйым аумақты аймақтарға бөлу жоспарына шағым түсірді. Олардың пікірінше, спорт нысандарына бөлінген жер көлемі шамадан тыс үлкен болған. Соған қарамастан курортты салу мүмкін болды. Нәтижесінде қандай туристік кешен пайда болды?

300 миллиондық қонақүй және Швейцариядағы ең ұзын бассейн

Курорттағы алғашқы қонақүй бес жұлдызды The Chedi болды. Бельгиялық сәулетші Жан-Мишель Гати оның дизайнында Альпі тауларына тән шале үлгісін азиялық минимализммен үйлестірді. Швейцариялық баспасөз бұл нысанды «300 миллиондық қонақүй» деп атады.

Спа-орталықтың аумағы 2400 шаршы метрді құрайды. Жабық бассейн Швейцария қонақүйлері арасындағы ең ұзын бассейн саналады. Қыста қонақтар қар басқан тау беткейлеріне қарап, ашық аспан астындағы жылытылатын бассейнде де жүзе алады.

Gault&Millau гиді The Chedi қонақүйін 2017 жылдың үздік қонақүйі деп таныды. Оның жанындағы жапон мейрамханасы Michelin гидінің екі жұлдызына ие болды. Бұл биік тауда орналасқан шағын елді мекен үшін сирек жетістік.

Әлемге танылған есімдер

Андерматттағы концерт залын Берлин филармониялық оркестрі ашты. Ал тау шаңғысы аймағын жобалауға осы өңірде туған Олимпиада чемпионы Бернхард Русси қатысты.

Savills консалтингтік компаниясы Андерматтты премиум санатындағы үздік бес тау шаңғысы курортының қатарына қосты. 2025 жылдың көктемінде жоба әзірлеушісі бірнеше ай ішінде АҚШ-тан сатып алушылардан 1260-тан астам өтінім түскенін хабарлады.

Суворов, Джеймс Бонд және «Мұздық экспресі»

Курорттың тарихи мұрасы да дайын туристік брендке айналды. Андерматттан төмен орналасқан Шёлленен шатқалында 1799 жылы Суворов әскерлері шайқаспен басып алған Ібіліс көпірі тұр. Жақын маңдағы жартаста орыс жауынгерлеріне арналған үлкен естелік крест қашалған.

Жақын жердегі Фурка асуында Джеймс Бонд туралы «Голдфингер» фильмінің қуғын-сүргін көрінісі түсірілген. Ал елді мекен арқылы Церматт пен Санкт-Морицті байланыстыратын панорамалық «Мұздық экспресі» пойызы өтеді.

Андерматттың үстінде биіктігі 2961 метр болатын Гемсшток тауы орналасқан. Ол дайындалған трассалардан тыс шаңғы тебуге қолайлы бағыттарымен танымал. Мұнда шаңғы тебудің тәжірибелі әуесқойлары Еуропаның түкпір-түкпірінен келеді.

Елді мекен не ұтты?

2025 жылдың соңына қарай курортқа 1,82 млрд швейцариялық франк инвестиция салынды. Қонақүйлер, апартаменттер, концерт залы және бірыңғай тау шаңғысы аймағы салынды. Америкалық Vail Resorts компаниясы көтергіштерді басқаратын оператордың бақылау пакетін сатып алды.

Люцерна жоғары мектебі Андерматттың өзгерісін он жыл бойы зерттеді. Зерттеу нәтижелеріне сәйкес, осы кезеңде қонақүйлерде түнеу саны төрттен үштен астамға өсіп, жылына 129 мыңнан асты. Кантон бюджетіне түсетін салық түсімдері де айтарлықтай артты.

Елді мекен халқының саны 11%-ға көбейді. Қауымдастық басшысы Ханс Регли жұмыс орындарының сақталып, жастарға арналған жаңа жұмыс орындары ашылғанын айтқан. Зерттеушілердің дерегінше, тұрғындар курорттың кемшіліктеріне қарағанда мүмкіндіктерін көбірек бағалай бастаған.

Көкжайлауда қандай жоба жоспарланған?

Almaty Superski жобасын «Бәйтерек» холдингінің еншілес құрылымы Kazakh Tourism Development компаниясы жүзеге асырып жатыр. Курортқа 1002 гектар аумақ қарастырылған. Жер Іле-Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің меншігінде қалады және пайдалануға беріледі.

Құрылысқа 20 гектар жер бөлінеді. Тау шаңғысы трассалары шамамен 150 гектарды алып жатады. Ал учаскенің қалған бөлігі құрылыс жоспарына кірмейді.

Жоба бойынша 65 шақырым тау шаңғысы трассасын салу және Медеуге дейін аспалы жол тарту көзделген. Курорт күніне 15 мыңға дейін қонақ қабылдай алады және Шымбұлақтағы жүктемені азайтуға тиіс. Келушілер ағынының үштен екісін шаңғы теппейтін жаяу туристер мен демалушылар құрайды деп жоспарланған.

Экономикалық пайда және экологиялық кепілдіктер

Туризм және спорт министрі Ербол Мырзабосыновтың мәлімдеуінше, жоба экологиялық сараптамадан, ғылыми талдаудан және қоғамдық тыңдаулардан өткен. Оның айтуынша, топыраққа, суға, өсімдіктерге, жануарларға және адам денсаулығына ықтимал әсері зерттелген.

Kazakh Tourism Development басшысы Ержан Еркінбаев елдің тікелей кірісін жылына шамамен 1 млрд долларға бағалайды. Бұл есеп Қазақстанға жыл сайын 1 млн шетелдік турист келіп, олардың әрқайсысы елде кемінде үш күн болады деген болжамға негізделген. Қонақүйлер мен коммерциялық нысандарды жеке инвестициялар есебінен салу ұсынылып отыр.

Мемлекеттің жобаны бақылау тетігі де сақталады. Экология министрлігінің өкілі Данияр Тұрғамбаев ұлттық паркпен жасалған келісім талаптары бұзылған жағдайда оны бұзуға болатынын атап өтті. Құрылыс барысында 491 ағашты басқа жерге көшіру жоспарланған.

Іле-Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің жалпы аумағы шамамен 200 мың гектарды құрайды. Курортқа бөлінетін учаске осы аумақтың шамамен 0,5%-ына тең. Парктің басқа шатқалдары, асулары мен мұздықтары қазіргі қалпында қалады.

Ұлттық парктен тыс жерлерде Жетісу Алатауы, Алтай, Тарбағатай және Тянь-Шаньның жүздеген шақырымға созылған тау жоталары бар. Ол жерлерде аспалы жолдар, қонақүйлер мен асфальтталған жолдар жоқ. Шатырмен тауға шығуды ұнататын туристер үшін бұл бағыттар ашық күйінде қалады. Курорт жүздеген шатқалдың бірінде ғана орналасады.

Сонымен бірге ол тауға жаяу көтеріле алмайтын адамдарға да биіктен табиғат тамашалауға мүмкіндік береді. Аспалы жол арқылы кішкентай балалары бар отбасылар, егде жастағы адамдар және мүгедектігі бар азаматтар таудың жоғары бөлігіне көтеріле алады.