Қазақстанда декреттік төлемдерге қатысты жаңа өзгерістер талқыланып жатыр. Билік бұл саладағы бақылауды күшейтуді жоспарлап отыр. Мұндай қадамға барудың басты себебі – соңғы жылдары анықталған алаяқтық жағдайларының көбеюі.

Неге өзгерістер қажет болды?

Жоғары аудиторлық палата жүргізген тексеріс нәтижесінде декреттік төлемдерді заңсыз жолмен көбейту фактілері анықталған. Кейбір азаматтар декретке шығар алдында табысын әдейі жоғары көрсетіп, мемлекеттен көбірек ақша алуға тырысқан.

Мысалы, 2024 жылы осындай 100-ден астам жағдай тіркеліп, мемлекетке келтірілген шығын 150 миллион теңгеден асқан. Осыдан кейін билік жүйені қатаңдату туралы шешім қабылдады.

Енді табысты қалай дәлелдейді?

Жаңа талаптарға сәйкес, декреттік төлем алу үшін табысты бұрынғыдан да нақты растау қажет болады. Атап айтқанда:

• Қолма-қол табыс болса – кассалық чек немесе мобильді қосымшадағы мәліметтер ұсынылуы керек
• Әлеуметтік салықтың төленгені тексеріледі
• Міндетті медициналық сақтандыру қорына аударымдар ескеріледі
• Табыс өзгерсе – салық декларациясымен салыстырылады

Яғни, «қағаз жүзінде ғана» табыс көрсету енді оңай болмайды.

Декреттік төлемдердің түрлері

Қазақстанда бала туған кезде үш түрлі мемлекеттік қолдау бар:

1. Жүктілік және босану бойынша біржолғы төлем

Бұл – жұмыс істейтін әйелдерге арналған. Декреттік демалыс (әдетте 126 күн) кезіндегі жоғалған табыстың орнын толтырады.

2. Бала тууға байланысты біржолғы жәрдемақы

Барлық әйелдерге беріледі. Бұл – бекітілген тұрақты сома.

3. Бала күтіміне байланысты ай сайынғы төлем

• Жұмыс істейтіндерге – табыстың 40%-ы
• Жұмыс істемейтіндерге – белгіленген мөлшер

Ең маңызды өзгеріс: табысқа лимит енгізілді

2025 жылдан бастап декреттік төлемдерді есептеу кезінде табысқа шектеу қойылды.

• Ең жоғарғы есептелетін табыс: 7 ең төменгі жалақы (МЗП)
• 2026 жылғы МЗП: 85 000 теңге
• Демек, максимум: 595 000 теңге

Тіпті әйел бірнеше жерде жұмыс істеп, одан көп табыс тапса да, есептеу осы 595 мың теңгеден аспайды.

Максималды төлем қанша?

Жүктілік және босану төлемі:

• 595 000 × 4,2 = 2 499 000 теңге
• 10% зейнетақы жарнасы ұсталады
• Қолға: шамамен 2,25 млн теңге

Ай сайынғы төлем:

• 40% × 595 000 = 238 000 теңге
• Минус 10%
• Қолға: шамамен 214 000 теңге

Жалпы алғанда, табысы жоғары әйелдер 22 ай ішінде шамамен 6,2 млн теңгеге дейін ала алады.

Егер табыс төмен болса ше?

Бұл жағдайда есептеу бұрынғы формула бойынша жүреді.

Мысалы:

• Айлық: 300 000 теңге
• 300 000 × 4,2 = 1 260 000
• Минус 10%
• Қолға: шамамен 1,13 млн теңге

Заңсыз схемалар

Соңғы кезде «помогайка» деп аталатын делдалдар пайда болған. Олар әйелдерге:

• Жұмыссыздық жәрдемақысын рәсімдеуді
• Сонымен қатар декреттік төлем алуды ұсынады. Бірақ бұл – заңсыз.

Сондай-ақ кейбір жағдайларда жалған жұмыс орындары рәсімделіп, әйелдерге «жұмыс істеп жатқан» сияқты көрініс жасалған. Мұндай схемалар үшін қылмыстық жауапкершілік қарастырылған.

Мысалы, Ақтауда бухгалтер осындай алаяқтық үшін 5 жылға сотталған.

Бұл өзгерістер кімге қалай әсер етеді?

Артықшылықтары:

• Алаяқтық азаяды
• Әділдік артады
• Мемлекеттік қаражат үнемделеді

Кемшіліктері:

• Құжат жинау қиындайды
• Көлеңкелі табысы барларға қиын болады
• Табысы жоғары әйелдер бұрынғыдай көп ала алмайды

Қорытынды

Қазақстанда декреттік төлем жүйесі біртіндеп қатаң әрі ашық бола түсуде. Негізгі мақсат – әділеттілікті қамтамасыз ету және заңсыз төлемдердің алдын алу.

Енді басты қағида қарапайым: қанша табыс тапсаң - соны дәлелде, сонша төлем аласың (бірақ белгіленген лимиттен аспайды).