Орталық Азиядағы ең ірі медиафорум – Astana Media Week-тің бүгін екінші күні өтіп жатыр. Биыл оныншы рет ұйымдастырылып отырған ауқымды шараның бағдарламасына бірқатар жаңа тақырып енгізілген.
Отандық бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдерін біріктірген форумда жасанды интеллектіні пайдалана отырып, көптілді хабар тарату, сыни ойлау және медиа саласының даму мүмкіндіктері талқылануда.
Сонымен қатар өңірлік редакцияларды қолдау, отандық контент өндірісін дамыту және медиа нарықтың экономикалық әлеуетін кеңейту мәселелеріне назар аударылмақ.
Форумның маңызды тақырыптарының бірі – журналистердің мемлекетпен қарым-қатынасы, ақпаратқа қол жеткізу, жарияланымдар үшін жауапкершілік және кәсіби стандарттарды қалыптастыру мәселелері. Сарапшылар журналистиканың қазіргі жағдайын талқылай отырып, аудиторияның назарын аудару мен қоғам сенімін сақтау арасындағы тепе-теңдіктің маңызын атап өтті.
Журналистер мен мемлекеттік органдардың қарым-қатынасы
Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат вице-министрі Қанат Ысқақов журналистік қауымдастықтың бірігуі қажет деген пікірмен келісті. Оның айтуынша, заңнама барлық мәселені реттей алмайды, өйткені кәсіби стандарттардың бір бөлігі журналистік этикаға байланысты.
Ол мысал ретінде суицид пен балаларға қарсы жасалған қылмыстар туралы ақпарат таратуды атады. Мұндай тақырыптарды жариялау кезінде аудитория назарын аударуға деген ұмтылыс кәсіби нормалардың бұзылуына әкелуі мүмкін.
Талқылаудың жеке бөлігі журналистердің мемлекеттік органдармен өзара іс-қимылының жаңа тәртібіне арналды.
Вице-министрдің түсіндіруінше, кейбір мемлекеттік органдардың журналистерге алдын ала жарияланған тақырыптан тыс сұрақтар қоюға шектеу енгізуінің бір себебі – брифингтердің кейде қаралым жинау құралы ретінде пайдаланылуы. Мұндай жағдайда кездесудің негізгі тақырыбы назардан тыс қалады.
Әрине, онда кез келген спикерде: «Мен брифингке не үшін келдім?» деген сұрақ туындайды. Журналист бұл ретте тек теріс трафик қалыптастырады. Ол жақсы таралып, вирус сипатында кеңінен жайылғанымен, саланың мәселесін шешпейді, – деді вице-министр.
Оның айтуынша, мемлекет оқиғаларға жедел түсініктеме беріп, ведомстволардың ұстанымын түсіндіруі тиіс ресми өкілдер институтын күшейту бағытында жұмыс істеп жатыр.
Журналистерге қандай тақырыптар бойынша сұрақ қоюға болатыны туралы сауалға жауап берген Қанат Ысқақов:
Қызыл сызықтар жоқ, – деп атап өтті.
Шенеуніктің ашықтығы неге байланысты?
Шығыс Қазақстан облысы әкімінің баспасөз хатшысы Лаура Жақыпова өңір басшысы Нұрымбет Сақтағановпен бірлесіп жұмыс істеу тәжірибесімен бөлісті. Оның айтуынша, мемлекеттік органдардың журналистермен тиімді байланыс орнатуы көп жағдайда басшының тілшілермен сөйлесуге және қолайсыз сұрақтарға жауап беруге қаншалықты дайын екеніне байланысты.
Біздің өңірдегі бүкіл коммуникациялық саясат шын мәнінде баспасөз хабарламасынан да, баспасөз хатшысынан да басталмайды. Ол ашықтықтан, яғни бірінші басшының ашық сөйлесуге дайын болуынан басталады, – деді Лаура Жақыпова.
Оның айтуынша, әкім ресми іс-шаралардан кейін журналистерге пікір білдіріп қана қоймай, алдын ала жоспарланбаған кездесулер кезінде де сұрақтарға жауап береді. Мұндай тәсіл журналистерге ақпаратты тікелей басшының өзінен алуға мүмкіндік береді. Алайда кейде команда алдын ала дайындықсыз, ұялы телефонға түсірілген бейнематериалдармен де жұмыс істеуге мәжбүр болады.
Жақыпова өңір басшысының жұмыс сапары кезінде түсірілген және әлеуметтік желі қолданушылары арасында кеңінен тараған видеоны мысалға келтірді. Оның айтуынша, бейнежазба бірнеше бөлек үзіндіден құрастырылған, ал өңір басшысы жұмысшылармен өзіне тән табиғи мәнерде сөйлескен.
Ол оқиғаларды шамадан тыс қойылымға айналдыру аудиторияның сенімін төмендетуі мүмкін екенін атап өтті. Себебі көрермендер мұндай жағдайда болып жатқан оқиғаның жасандылығын байқап қояды.
Журналистердің қателігі үшін кім жауап беруі керек?
«Qazcontent» АҚ басқарма төрағасы Әділ Сейфуллин редакциялардың кәсіби жауапкершілігі және адамның өзін журналист деп атауына қандай өлшемдер негіз болуы керектігі туралы мәселе көтерді.
Ол кейбір бұқаралық ақпарат құралдары шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтерді таратып, қателігі анықталғаннан кейін жарияланымды жай ғана өшіріп тастайтын жағдайларға назар аударды.
Бұл жерде журналистің жауапкершілігі туралы мәселе туындайды. Редакциялар ақпаратты тексеруге мұқият қарап, жіберілген қателерді көпшілік алдында түзетуі керек. Сондай-ақ жарияланымнан зардап шеккен адамдардан кешірім сұрауы қажет, – деді Әділ Сейфуллин.
Яғни қате материалды өшіру ғана жеткіліксіз. Редакция өз қатесін мойындап, дұрыс ақпарат беріп, қажет болған жағдайда жарияланымнан зардап шеккен адамдардың алдында жауапкершілік алуы тиіс.
Журналистерге не үшін бірігу қажет?
Медиаменеджер Асқар Жалдинов журналистік қауымдастық ортақ өзін-өзі реттеу ережелерін әзірлеуі керек деп санайды.
Оның айтуынша, мұндай ережелер этикалық стандарттарды қалыптастыруды, мүдделер қақтығысын қарастыруды және журналистің мәселені табанды түрде көтеруі мен тек арандатуға бағытталған әрекетінің арасындағы шекараны анықтауды қамтуы қажет.
Медиаменеджер журналистика үшін ең маңызды құндылықтардың бірі – аудитория сенімі екенін атап өтті.
Бүгінде журналистикада мемлекеттік тапсырыс арқылы сатып алуға, боттар арқылы қолдан көбейтуге немесе алгоритмнің көмегімен иеленуге болмайтын бір ғана капитал қалды. Ол – сенім, – деп атап өтті Асқар Жалдинов.
Бұл пікір қазіргі медиа саласындағы маңызды мәселені көрсетеді: қаралым саны мен жарияланымның кең таралуы әрдайым сапалы журналистиканың көрсеткіші бола бермейді. Оқырманның сеніміне ие болу үшін ақпараттың шынайылығы, кәсіби этика және жауапкершілік бірінші орында тұруы керек.
Astana Media Week 2026: негізгі қорытындылар
Форум аясындағы талқылаулар журналистиканың алдында тұрған міндеттердің өзара тығыз байланысты екенін көрсетті. Олардың қатарында ақпаратқа қол жеткізуді қамтамасыз ету, мемлекеттік органдардың коммуникация сапасын арттыру, редакциялардың жарияланымдар үшін жауапкершілігін күшейту және кәсіби стандарттарды жетілдіру бар.
Кездесуде айтылған нақты ұсыныстардың бірі – бұқаралық ақпарат құралдары туралы заң жобасын талқылауға медиа қауымдастық өкілдерін қатыстыру және журналистиканың кәсіби өзін-өзі реттеу тетіктерін дамыту.
Биылғы Astana Media Week бағдарламасында жасанды интеллект көмегімен көптілді хабар тарату, сыни ойлау, өңірлік редакцияларды қолдау және отандық контент өндірісін дамыту мәселелерінің қамтылуы да медиа саласының өзгеріп жатқанын аңғартады. Технологиялар ақпарат өндіру мен таратудың жаңа мүмкіндіктерін ашқанымен, журналистиканың сапасы мен қоғам алдындағы жауапкершілігі мәселесі өзектілігін жоғалтпайды.
Жалпы, форумда айтылған пікірлер журналистиканы дамыту үшін тек заңнамалық реттеу жеткіліксіз екенін көрсетті. Мемлекеттік органдардың ашықтығы, журналистердің кәсіби әдебі, редакциялардың жауапкершілігі және медиа қауымдастықтың өзін-өзі реттеу тетіктері қатар дамуы қажет.
Өйткені ақпарат жылдам таралатын, қаралым үшін бәсеке күшейген заманда журналистиканың басты міндеті – аудитория назарын аудару ғана емес, қоғамның сенімін сақтау.
