Әлемде күн сайын жаңа технологиялар пайда болып, өмір салты өзгеріп жатыр. Алайда осы өзгерістермен бірге ғасырлар бойы сақталған кейбір дәстүрлер де біртіндеп ұмытылып барады.
ЮНЕСКО әлемдегі осындай материалдық емес мәдени мұраларды арнайы тізімге енгізіп, оларды сақтап қалуға күш салып келеді. Кейбір дәстүрлердің жойылып кету қаупі соншалық, ұйым оларды «шұғыл қорғауды қажет ететін мәдени мұра» қатарына қосқан.
Кеме болып шеруге шығу, теңіз тұзын ғасырлар бұрынғы әдіспен жасау, жүздеген жылдық соя соусын өндіру және адамдарды ересек өмірге шығарып салатын рәсімдер – мұның бәрі бүгінге дейін жеткенімен, болашағы бұлыңғыр дәстүрлердің қатарында.
Маасайлардың ер азаматтыққа өту рәсімі
Кениядағы маасай халқының өмірінде жасөспірімнің ересек адамға айналуы ерекше рәсімдермен белгіленеді. Олардың арасында Enkipaata, Eunoto және Olng'esherr деп аталатын үш дәстүрлі рәсім бар.
Бұл салттар тек мерекелік шара емес. Олар маасай қоғамындағы ұрпақ сабақтастығын қалыптастырып, жастарға қауым алдындағы жауапкершілігін түсіндіруге арналған.
Рәсімдер кезінде ән айтылып, би орындалады, үлкендер жастарға ақыл-кеңес береді. Осылайша бұрынғы ұрпақтың білімі кейінгі буынға беріледі.
Алайда қазіргі заманда жастардың өмір салты өзгеріп, дәстүрлі рәсімдердің маңызы біртіндеп әлсіреп келеді. Сондықтан ЮНЕСКО 2018 жылы бұл дәстүрлерді шұғыл қорғауды қажет ететін мәдени мұралар тізіміне енгізді.
Сирек кездесетін музыкалық аспап
Пәкістанда Boreendo немесе Bhorindo деп аталатын ерекше үрмелі аспап бар. Оның тарихы өте көне. Дәстүр бойынша аспап жергілікті материалдардан жасалып, музыкалық қойылымдарда пайдаланылған.
Қазір бұл аспапта ойнайтын және оны дәстүрлі әдіспен жасайтын адамдардың қатары азайып барады. Музыканың заманауи түрлері кең тараған сайын көне аспапқа қызығушылық та төмендеген.
Сондықтан бұл жерде бір ғана музыкалық аспап емес, оны жасау технологиясы, ойнау тәсілі және соған байланысты қалыптасқан мәдени білім жоғалу қаупінде.
Филиппиндегі «тасқа айналған» тұз
Филиппиннің Бохол аралында теңіз тұзын жасаудың ерекше әдісі сақталған. Ол Asin Tibuok деп аталады.
Мұнда тұзды кәдімгі өндірістегідей тез өндіре салмайды. Теңіз суы дәстүрлі тәсілмен өңделіп, тұз арнайы пішінде қалыптастырылады. Нәтижесінде сыртқы көрінісі тасқа ұқсайтын тұз түзіледі.
Бір қызығы, бұл өнімді жасау процесі тек технология емес, жергілікті халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан тәжірибесіне негізделген.
Алайда мұндай тұзды өндіру көп уақыт пен еңбекті қажет етеді. Заманауи әрі арзан өндіріс түрлері кең тараған сайын дәстүрлі әдіспен жұмыс істейтін шеберлер де азайып келеді.
Адамдар «кемеге» айналатын Барбадос дәстүрі
Барбадоста ерекше дәстүр бар. Оның атауы – landships.
Бұл дәстүр кезінде адамдар кемеге ұқсайтын арнайы құрылымдардың айналасына жиналып, музыка мен би арқылы шеруге шығады. Көрініс сырттай қарағанда шағын кемелер құрлықта жүзіп келе жатқандай әсер қалдырады.
Landships дәстүрінің тарихы жұмысшы қауымның мәдениетімен байланысты. Шеру кезінде музыка, би және театр элементтері қатар қолданылады.
Қазір бұл дәстүрді білетін және оны келесі ұрпаққа үйрететін адамдардың саны азайып келеді. Сондықтан ол да сақтауды қажет ететін мәдени мұралардың қатарына енген.
Сириядағы көлеңке театры
Экран, мультфильм және цифрлық анимация пайда болмай тұрып-ақ адамдар көрерменге түрлі оқиғаларды ерекше тәсілмен көрсеткен. Соның бірі – көлеңке театры.
Сирияда бұл өнер түрі ғасырлар бойы халық арасында танымал болған. Арнайы жасалған қуыршақтар жарықтың көмегімен экранға түсіріліп, олардың қозғалысы арқылы оқиға баяндалады.
Көлеңке театры жай ғана ойын-сауық емес. Оның көмегімен халық тұрмыс-тіршілігін, қоғамдағы мәселелерді және күнделікті өмірді бейнелеген.
Алайда Сириядағы соғыс пен әлеуметтік өзгерістер бұл дәстүрдің дамуына кері әсер етті. Сонымен қатар заманауи ойын-сауық түрлерінің көбеюі де көлеңке театрына деген қызығушылықты азайтты.
Борщ та мәдени мұра
2022 жылы ЮНЕСКО украиндық борщ дайындау мәдениетін шұғыл қорғауды қажет ететін материалдық емес мәдени мұралар тізіміне енгізді.
Бұл шешім көпшілік үшін күтпеген жаңалық болуы мүмкін. Өйткені борщ – тағам. Бірақ ЮНЕСКО үшін маңыздысы тек тағамның өзі емес, оны дайындауға байланысты қалыптасқан мәдениет.
Отбасы мүшелерінің бірге ас әзірлеуі, жергілікті өнімдерді пайдалану, рецептіні үлкендерден балаларға үйрету – мұның бәрі дәстүрдің бір бөлігі.
Соғыс жағдайында адамдардың үйлерінен кетуі, қауымдардың бөлінуі және дәстүрлі өмір салтының өзгеруі осы мәдени тәжірибеге қауіп төндірді.
Яғни мәдени мұра міндетті түрде көне ғимарат немесе тарихи ескерткіш болуы шарт емес. Кейде ол – әженің немересіне үйреткен рецептісі.
Saman биі – қимыл арқылы айтылатын тарих
Индонезияның Ачех аймағында Saman атты ерекше би бар. Оның ең басты ерекшелігі – бишілердің қимылының бір ырғақпен орындалуы.
Бишілер көбіне қатар отырып, қолдарын шапалақтап, кеудесі мен денесін ырғаққа сәйкес қозғайды. Бір адамның қимылы екіншісіне дәл келуі керек.
Бұл бидің күрделілігі де осында. Бір адамның қателігі бүкіл қойылымның үйлесімін бұзуы мүмкін.
Saman биі тек өнер ретінде емес, қоғам мүшелерін біріктіретін дәстүр ретінде де бағаланады. Бірақ оны меңгеру үшін ұзақ дайындық қажет болғандықтан, жастардың қызығушылығы азайса, мұндай күрделі дәстүрді сақтау қиынға соғады.
700 жылдық соя соусының құпиясы
Жапонияда кейбір дәстүрлі тағамдарды дайындау әдістері бірнеше жүз жыл бойы сақталған. Журналист Элиот Стайн әлемнің жоғалып бара жатқан дәстүрлерін зерттей отырып, Жапониядағы 700 жылдық соя соусын жасау дәстүріне де назар аударған.
Мұндай өндірістің ерекшелігі – рецептіні білу жеткіліксіз. Шеберлер температураны, ашыту процесін және өнімнің жағдайын тәжірибе арқылы анықтайды.
Яғни бұл білімді кітаптан оқып үйрену қиын. Ол адамнан адамға, шеберден шәкіртке беріледі.
Егер соңғы шеберлердің орнын басатын адам табылмаса, бірнеше ғасырлық тәжірибе бір адамның өмірімен бірге жоғалуы мүмкін.
Дәстүр жоғалса, тіл де жоғалуы мүмкін
Мәдени дәстүрлердің сақталуы тілмен де тығыз байланысты. Өйткені көптеген салттың атауы, әні, аңызы мен түсінігі белгілі бір тілде ғана толық мағына береді.
Мысалы, әлемдегі қауіп төніп тұрған тілдердің бірқатары тек санаулы адамдар арасында қолданылады. Тіл жоғалған кезде сол халықтың табиғатты, туыстық қатынасты, тұрмыс пен қоршаған ортаны сипаттайтын ерекше ұғымдары да жоғалады.
Сондықтан мәдениетті сақтау дегеніміз – тек музейдегі жәдігерді қорғау емес. Кейде ол – бір әнді үйрену, бір қолөнер әдісін меңгеру немесе әжеден қалған рецептіні келесі ұрпаққа жеткізу.
