Әлемде ең сирек қан тобына бар 50-ге жуық адам өмір сүреді. Мамандар бұл қанды «алтын қан» деп атайды. Оның ерекшелігі неде және мұндай қан иелерінің өмірінде қандай қиындықтар кездесетіні туралы тоқталайық.
Қан тобы дегеніміз не?
Қан тобы адамның эритроциттерінде қандай антигендер (ақуыздар) бар екенін анықтайды. Негізгі қан топтары – A, B, AB және O. Кейбір адамдардың эритроциттерінде бұл антигендер мүлде болмайды.
Қан құю кезінде донор мен реципиенттің қан топтарының сәйкестігі аса маңызды. Егер қан топтары сәйкес келмесе, ағза бөтен антигендерге қарсы иммундық реакция тудырып, эритроциттердің бұзылуына әкелуі мүмкін. Мұндай жағдай денсаулыққа ауыр зардап келтіріп, тіпті өлімге соқтыруы ықтимал.
Бүгінде қан топтарының 44 жүйесі белгілі. Олардың ішінде ең кең таралғаны – ABO жүйесі. Кейбір медициналық әдебиеттерде қан топтары O (I), A (II), B (III) және AB (IV) деп те белгіленеді.
O (I) қан тобы бар адамдар әмбебап донорлар саналады, өйткені олардың қанын сирек жағдайларды қоспағанда кез келген топтағы адамға құюға болады. Ал AB (IV) қан тобы бар адамдар әмбебап реципиенттер болып есептеледі.
Резус-фактор дегеніміз не?
Қан құю кезінде қан тобы ғана емес, резус-фактор да маңызды рөл атқарады. Резус-фактор – эритроциттердің бетінде орналасқан D антигені.
Егер бұл ақуыз болса, қан Rh(+) немесе резус-оң болып есептеледі. Ал ақуыз болмаса, қан Rh(-), яғни резус-теріс болады. Әлем халқының шамамен 15 пайызында ғана резус-теріс қан кездеседі.
Ең сирек қан тобы қайсы?
Әлемдегі ең сирек қан тобы – Rh null немесе нөлдік резус-фактор.
Бұл қанның ерекшелігі – эритроциттерінде резус жүйесіне жататын антигендердің ешқайсысы болмайды. Сондықтан оны «алтын қан» деп атайды.
Rh null алғаш рет 1961 жылы Австралиядағы абориген әйелден анықталған. Сол уақытқа дейін ғалымдар резус-антигендері жоқ эмбриондар өмір сүре алмайды деп есептеген.
Соңғы жарты ғасыр ішінде әлем бойынша мұндай қан тек бірнеше ондаған адамнан ғана табылған.
Нөлдік резус-фактор не себепті пайда болады?
Rh null сирек кездесетін генетикалық мутацияның нәтижесінде пайда болады. Бұл өзгерістер RHD, RHCE немесе RHAG гендерінде орын алады.
Қан тобы мен резус-фактор сияқты бұл ерекшелік те тұқым қуалайды. Кей жағдайларда бір отбасының бірнеше мүшесінде «алтын қан» болуы мүмкін.
Ғалымдардың пікірінше, жақын туыстар арасындағы некелер мұндай мутацияның пайда болу ықтималдығын арттыруы мүмкін.
Rh null иелері донор бола ала ма?
Иә, бола алады. Резус-антигендердің болмауына байланысты Rh null қаны сирек кездесетін резус-топ иелері үшін әмбебап донорлық қан болып саналады. Сондықтан мұндай қан медицинада өте жоғары бағаланады.
Алайда оның сирек кездесуі себепті мұндай донорды табу өте қиын.
«Алтын қан» иелерінің қандай қиындықтары бар?
Rh null қаны бар адамға қан құю қажет болған жағдайда оған тек дәл сондай Rh null қаны ғана сәйкес келеді.
Сондықтан дәрігерлер донорды кейде әлемнің түкпір-түкпірінен іздеуге мәжбүр болады. Кей жағдайларда пациент операция алдында өз қанын алдын ала тапсырып, кейін өзіне қайта құю әдісін қолданады.
Егер анада Rh null қан болса, ал ұрықта Rh(+) қан болса, ананың иммундық жүйесі оны бөтен деп қабылдауы мүмкін.
Нәтижесінде ана ағзасында антиденелер түзіліп, олар келесі жүктіліктерде баланың эритроциттеріне шабуыл жасауы ықтимал. Бұл жаңа туған нәрестенің гемолитикалық ауруына әкелуі мүмкін.
Резус-антигендер эритроциттердің қалыпты пішінін сақтауға көмектеседі.
Олар болмаған жағдайда эритроциттердің құрылымы өзгеруі мүмкін. Бұл иммундық жүйенің өз қан жасушаларын жоюына себеп болып, гемолитикалық анемияның дамуына әкелуі ықтимал.
Анемия созылмалы шаршау, әлсіздік және жүрек-қантамыр жүйесіне байланысты асқынулардың туындау қаупін арттырады.
Негізгі мәліметтер
Қан тобы эритроциттердегі антигендердің болуына байланысты анықталады.
Резус-фактор – қан құрамындағы маңызды антигендердің бірі.
Әлемдегі ең сирек қан түрі – Rh null немесе «алтын қан».
Мұндай қан өте сирек кездесетін генетикалық мутация нәтижесінде пайда болады.
Rh null иелері сирек резус-топтар үшін әмбебап донор бола алады.
Бірақ өздеріне қан қажет болған жағдайда донор табу өте қиын.
Жүктілік кезінде резус-қақтығыс қаупі сақталады.
Мұндай адамдарда анемияның даму ықтималдығы жоғары болуы мүмкін.
Ғалымдар әлі күнге дейін «алтын қанның» адам денсаулығына әсерін зерттеуді жалғастырып келеді.
