Орманның климатқа пайдасы көмірқышқыл газын сіңірумен ғана шектелмейді. Ғалымдар ағаш қабығында тіршілік ететін микроағзалардың атмосферадағы метанды да сіңіре алатынын анықтады. Бұл жаңалық орманды сақтау мен қалпына келтірудің климаттың өзгеруіне қарсы күрестегі маңызын тағы бір қырынан көрсетіп отыр. Зерттеушілер енді ағаш отырғызу мен табиғи орманды қалпына келтіруді қатар қолдану тиімді болуы мүмкін екенін айтады.
Метан несімен қауіпті?
Метан – климаттың жылынуына ықпал ететін негізгі парниктік газдардың бірі. Ол атмосферада көмірқышқыл газына қарағанда қысқа уақыт сақталғанымен, жылуды әлдеқайда қарқынды ұстап қалады. 100 жылдық кезеңмен есептегенде метанның климатқа әсері CO₂-ден шамамен 28 есе, ал 20 жылдық кезеңде 80 есе жоғары.
Мамандардың бағалауынша, индустрияға дейінгі кезеңнен бергі жаһандық жылынудың шамамен 30 пайызы метанмен байланысты.
Адам әрекетінен туындайтын метанның негізгі көздеріне ауыл шаруашылығы, мұнай-газ және көмір өндірісі, сондай-ақ тұрмыстық қалдықтар жатады. Сондықтан бұл газдың атмосфераға таралуын азайту климаттың жылынуын тежеудің маңызды жолдарының бірі саналады.
Ағаш қабығы метанды сіңіре алады
Бирмингем университеті бастаған халықаралық ғалымдар тобы ағаштардың бұған дейін белгісіз болып келген тағы бір қасиетін анықтады. Зерттеу нәтижесі бойынша ағаш қабығында және сүрегінде тіршілік ететін микроағзалар атмосферадағы метанды сіңіруге қатысады.
Ғалымдар Амазония мен Панамадағы тропикалық ормандарды, Ұлыбританиядағы қоңыржай белдеудің жалпақ жапырақты ормандарын және Швециядағы қылқанжапырақты ормандарды зерттеген.
Нәтижесінде метанды сіңіру қарқыны тропикалық ормандарда жоғары болған. Зерттеушілер мұны метанды пайдаланатын микроағзалардың жылы әрі ылғалды ортада белсендірек жұмыс істеуімен байланыстырады.
Бұған дейін құрлықта метанды сіңіретін негізгі орта топырақ деп есептеліп келді. Себебі онда тіршілік ететін бактериялар метанды ыдыратып, оны энергия көзі ретінде пайдаланады. Жаңа зерттеу ағаштардың сүректі бөліктері де бұл процеске елеулі үлес қосатынын көрсетті.
Ғалымдардың есебінше, осы механизмді ескергенде ормандардың климатқа беретін жалпы пайдасы бұрынғы бағалаудан шамамен 10 пайызға жоғары болуы мүмкін.
Зерттеу авторларының бірі, профессор Винсент Гаучи бұл жаңалық ағаштардың климаттық жүйедегі рөлін кеңірек түсінуге мүмкіндік беретінін айтады. Оның пікірінше, орманды қорғау және оның аумағын ұлғайту атмосферадағы метанды азайтуға да көмектесуі мүмкін.
Орманды жаңадан отырғызған дұрыс па, әлде табиғи жолмен қалпына келтірген бе?
Климаттың өзгеруіне қарсы күресте орман алқаптарын көбейтудің екі негізгі тәсілі бар. Біріншісі – көшет отырғызып, жаңа орман қалыптастыру. Екіншісі – бұрын орман болған аумақта табиғаттың өздігінен қалпына келуіне жағдай жасау.
Орегон мемлекеттік университетінің ғалымы Джейкоб Букоски бастаған зерттеушілер осы екі тәсілдің экономикалық тиімділігін салыстырған. Олар табысы төмен және орташа 138 елдегі орманды қалпына келтіруге жарамды аумақтарды зерттеген.
Нәтижесінде табиғи жолмен қалпына келу зерттелген аумақтардың шамамен 46 пайызында тиімдірек болса, қалған 54 пайызында ағашты арнайы отырғызу ұтымдырақ екені анықталған.
Мұның себебі әр өңірдің табиғи жағдайы, жерді пайдалану құны, ағаштардың өсу жылдамдығы мен көміртекті жинақтау мүмкіндігі әртүрлі болуында.
Табиғи қалпына келудің басты артықшылығы – шығынының салыстырмалы түрде аз болуы. Алайда орманның қалыптасуына көбірек уақыт қажет. Ал ағашты қолдан отырғызу жылдамырақ нәтиже беруі мүмкін, бірақ оған қаржы мен адам ресурсы көбірек жұмсалады.
Сондықтан ғалымдар бүкіл әлемге ортақ бір ғана тәсілді қолдану дұрыс емес деген қорытындыға келген. Әр аймақтың жағдайына қарай табиғи қалпына келу мен ағаш отырғызуды үйлестіру климат үшін де, экономика үшін де тиімдірек болуы мүмкін.
Метанды азайтудың тағы қандай жолдары бар?
Орманды қорғау метан мәселесін жалғыз өзі шеше алмайды. Бұл шара атмосфераға жаңа парниктік газдардың түсуін азайтумен қатар жүруі керек.
2021 жылы Глазгода өткен COP26 климат саммитінде «Метан жөніндегі жаһандық міндеттеме» бастамасы іске қосылды. Оған қатысушы елдер 2030 жылға қарай әлемдегі антропогендік метан шығарындыларын 2020 жылғы деңгеймен салыстырғанда кемінде 30 пайызға азайтуға бағытталған ортақ мақсатты қолдады.
Сондықтан ғалымдар орманды сақтау мен қалпына келтіруді мұнай-газ секторындағы метанның таралуын азайту, қалдықтарды дұрыс басқару және ауыл шаруашылығындағы шығарындыларды төмендету сияқты шаралармен бірге жүргізу қажет екенін атап өтеді.
Жаңа зерттеулер орманның климаттық маңызы біз ойлағаннан да ауқымды болуы мүмкін екенін көрсетіп отыр. Ағаштар көмірқышқыл газын сіңіріп қана қоймай, қабығындағы микроағзалар арқылы метанның да атмосферадан шығарылуына көмектеседі. Ал орманды көбейтуде табиғи қалпына келу мен ағаш отырғызуды жергілікті жағдайға қарай үйлестіру тиімді тәсілдердің бірі болуы мүмкін.
