БҰҰ дерегіне сәйкес, бүгінде Жер шары халқының 45 пайызы, яғни 3,7 миллиардтан астам адам қалаларда тұрады.
Әлемдегі ірі мегаполистер әлдеқашан өздерінің әкімшілік шекарасынан асып кеткен: кейбір агломерацияларда ондаған миллион адам өмір сүрсе, олардың экономикасының ауқымын тұтас бір мемлекеттің көрсеткіштерімен салыстыруға болады.
2025 жылы БҰҰ қалалардағы халық санын есептеудің жаңа әдістемесін енгізгеннен кейін әлемнің ең ірі мегаполистері туралы қалыптасқан түсінік те өзгерді. Соның нәтижесінде ондаған жыл бойы көш бастап келген Токио алғашқы орнынан айырылып, рейтингтің алдыңғы қатарына Азияның өзге алып шаһарлары шықты.
БҰҰ-ның жаңа әдістемесі бұрынғы рейтингтерді қалай өзгертті? Әлемдегі ең ірі он қалалық агломерацияның қатарына қай мегаполистер енді?
Қала халқы қалай есептеледі?
Ұзақ жылдар бойы «әлемдегі халқы ең көп қала қайсы?» дегенде жұрттың бәрі бірдей Токио дейтін. Алайда 2025 жылы БҰҰ жаңартылған әдістемені қолдана бастады. Соның нәтижесінде әлем қалаларының рейтингі едәуір өзгерді.
Бұрын қалай есептелді?
Халықаралық статистика негізінен қалалардың ресми әкімшілік шекарасына сүйенетін. Алайда әр мемлекетте қала шекарасын белгілеу тәртібі әртүрлі. Мәселен, бір мегаполистің әкімшілік аумағына қала сыртындағы жүздеген шаршы шақырым жер кірсе, енді бір ірі қаланың ресми шекарасы тек тарихи орталықпен шектелуі мүмкін еді. Сондықтан мұндай көрсеткіштерді өзара салыстыру әрдайым объективті нәтиже бере бермейтін.
Енді қалай есептеледі?
БҰҰ-ның жаңа тәсілі қалаларды бірыңғай өлшем бойынша салыстыруға мүмкіндік береді. Жер аумағы бір шаршы шақырымдық ұяшықтарға бөлініп, халық тығыздығы мен құрылыс тұтастығы ескеріледі. Егер іргелес аумақта халық тығыздығы бір шаршы шақырымға кемінде 1500 адамнан келсе, ол мегаполистің біртұтас урбанистік кеңістігінің бөлігі ретінде қарастырылады. Ал осындай үздіксіз қоныстанған аумақтағы халық саны 50 мыңнан асса, ол біртұтас қалалық аумақ ретінде жіктеледі.
Жаңа әдістеме көптеген қаланың орнын өзгертті
БҰҰ енгізген жаңа есептеу тәсілі әлемнің бірқатар мегаполисінің ауқымына басқаша қарауға мүмкіндік берді.
Мәселен, жаңа мониторингте Джакарта тек қаланың тарихи немесе әкімшілік орталығы ретінде емес, айналасындағы елді мекендермен тұтасып кеткен алып урбанистік кеңістік ретінде есептеледі. Нью-Дели мен Манилада да жағдай осыған ұқсас: қағаз жүзінде бірнеше әкімшілік аумаққа бөлінгенімен, іс жүзінде олардың арасындағы шекара әлдеқашан көмескіленіп, біртұтас мегаполис қалыптасқан.
Бүгінде әлемде халқы 10 миллионнан асатын 33 қалалық агломерация бар. Бұл 1975 жылмен салыстырғанда төрт есе көп. Олардың үштен екісіне жуығы Азияда орналасқан. Бұл көрсеткіш әлемдік урбанизацияның негізгі орталығы Азияға қарай ойысқанын аңғартады.
Әлемдегі халқы ең көп 10 қала
Бұл рейтинг БҰҰ-ның Экономикалық және әлеуметтік мәселелер жөніндегі департаментінің 2025 жылғы деректеріне негізделген.
1. Джакарта, Индонезия
Халқы – 41,9 миллион адам.
Индонезия астанасы Джакарта жаңа есептеу әдістемесі бойынша әлемдегі халқы ең көп қалалық агломерация атанды. Үлкен Джакарта немесе Джабодетабек деп аталатын алып мегаполиске Джакартадан бөлек Богор, Депок, Тангеранг және Бекаси кіреді. Бүгінде олардың арасындағы бұрынғы әкімшілік шекараларды күнделікті өмірде аңғару қиын: бірнеше қала іс жүзінде үздіксіз созылып жатқан алып урбанистік кеңістікке айналған.
Джакарта – Индонезияның саяси орталығы ғана емес, елдің басты экономикалық және мәдени орталықтарының бірі. Жұмыс, білім және жақсы өмір іздеген адамдар мұнда архипелагтың түкпір-түкпірінен ағылып келеді. Соның салдарынан мегаполистің кей аудандарында халық тығыздығы бір шаршы шақырымға 36 мың адамға дейін жетеді.
Алайда мұндай қарқынды урбанизацияның өз бағасы бар. Көлік жүйесіне, тұрғын үй қорына, коммуналдық және әлеуметтік инфрақұрылымға түсетін салмақ жылдан-жылға артып келеді. Бұған қоса, Джакарта су тасқынына жиі ұшырайды. Климаттық және экологиялық тәуекелдер миллиондаған тұрғыны бар мегаполистің болашағына қатысты алаңдаушылықты күшейтіп отыр.
Осы мәселелерді азайтудың бір жолы ретінде Индонезия билігі елдің әкімшілік астанасын көшіру жобасын қолға алды. Жаңа астана – Нусантара – Калимантан аралында салынып жатыр. Жоба Джакартаға түсетін әкімшілік жүктемені азайтып, елдің саяси және экономикалық белсенділігін басқа өңірлерге теңгерімді бөлуге бағытталған.
2. Дакка, Бангладеш
Халқы – 36,6 миллион адам.
Дакка – әлемдегі ең жылдам өсіп келе жатқан мегаполистердің бірі. Осыдан көп уақыт өтпей-ақ рейтингте тоғызыншы орында тұрған Бангладеш астанасы бүгінде екінші орынға көтерілді. БҰҰ болжамына сәйкес, қазіргі өсім қарқыны сақталса, 2050 жылға қарай Дакка әлемдегі халқы ең көп қала атануы мүмкін.
Бангладеш астанасы – елдің басты өнеркәсіптік орталығы. Мұнда мемлекеттің экономикасында айрықша рөл атқаратын тоқыма және тігін өнеркәсібінің едәуір бөлігі шоғырланған. Сонымен қатар Дакка – ірі сауда, ғылым және білім орталығы. Қалада көптеген университет пен ғылыми-зерттеу мекемесі жұмыс істейді.
Дакканың басты ерекшеліктерінің бірі – халық санының тым тығыз орналасқандығында. Агломерация бойынша орташа есеппен бір шаршы шақырымға 44 мың адамнан келсе, тығыз салынған аудандарда бұл көрсеткіш 80 мыңнан асады. Мұндай демографиялық қысым қаланың көлік, тұрғын үй және коммуналдық инфрақұрылымына орасан салмақ түсіріп отыр.
Соған қарамастан Дакканың өсу қарқыны бәсеңдер емес. Бұған елдің ауылдық аймақтарынан жұмыс пен тұрақты табыс іздеп келетін ішкі мигранттар легі айтарлықтай әсер етіп отыр.
3. Токио, Жапония
Халқы – 33,4 миллион адам.
Токио ондаған жыл бойы әлемдегі халқы ең көп мегаполис саналып келді. Жаңа рейтингте үшінші орынға түскенімен, Үлкен Токио аймағы әлі де әлемдегі ең дамыған әрі тиімді ұйымдастырылған урбанистік кеңістіктердің бірі болып қала береді.
Джакарта мен Даккадағы қарқынды әрі кей тұста ретсіз урбанизациямен салыстырғанда, Токио қалалық ортаны жоспарлау мен басқарудың озық үлгісі саналады. Мұндағы тығыз құрылыс аса тиімді қоғамдық көлік жүйесімен ұштасқан. Миллиондаған адам күн сайын қозғалыста болғанына қарамастан, теміржол, метро және өзге де қоғамдық көлік желілері алып агломерацияның тыныс-тіршілігін қамтамасыз етіп отыр.
Токионың сәулеттік келбеті де сан қырлы. Заманауи технологиялармен жабдықталған зәулім ғимараттар тарихи аудандармен, шағын көшелермен және дәстүрлі жапон сәулетінің элементтері сақталған кварталдармен қатар өмір сүреді.
Жапония бүгінде күрделі демографиялық кезеңді бастан өткеріп отыр: ел халқы азайып, қоғамның қартаюы үдей түсті. Соған қарамастан астаналық аймақ Жапонияның өзге өңірлеріндегі тұрғындарды әлі де өзіне тартады. Жастар Токиоға сапалы білім, жоғары жалақы және мансаптық мүмкіндік іздеп келеді. Сондықтан мегаполис елдің саяси, экономикалық және мәдени жүрегі мәртебесін сақтап отыр.
4. Нью-Дели, Үндістан
Халқы – 30,2 миллион адам.
Нью-Дели – Үндістанның ресми астанасы. Алайда қазіргі мегаполистің нақты ауқымы оның әкімшілік шекарасынан әлдеқашан асып кеткен. Дели ұлттық астаналық аумағы мен оған жапсарлас қалалар бүгінде бір-бірімен тығыз байланысқан алып урбанистік кеңістікті құрайды.
Бұл – әлемдегі халқы ең көп елдердің бірінің саяси орталығы әрі Оңтүстік Азиядағы аса маңызды экономикалық тораптардың бірі. Мемлекеттік басқару органдары, ірі компаниялар, сауда және қызмет көрсету салалары осында шоғырланған.
Делидің келбетін айқындайтын басты сипат – қарама-қайшылық. Ескі Делидің тар көшелері, ғасырлар бойы қалыптасқан базарлары мен тарихи ғимараттары заманауи үкімет кварталдарымен, кең даңғылдармен және биік бизнес-орталықтармен қатар орналасқан. Бір мегаполистің өзінен Үндістан тарихының бірнеше дәуірін қатар көруге болады.
Агломерация халқының өсуіне ішкі көші-қон да үлкен ықпал етіп отыр. Елдің тұрмысы төмен әрі жұмыс орны тапшы өңірлерінен мыңдаған адам күнкөріс пен жаңа мүмкіндік іздеп Дели аймағына қоныс аударады. Соның нәтижесінде мегаполис аумағы да, тұрғындар саны да жылдан-жылға ұлғайып келеді.
5. Шанхай, Қытай
Халқы – 29,6 миллион адам.
Шанхай – Қытайдың ең ірі қалаларының бірі әрі әлемдік экономиканың маңызды орталықтарының қатарындағы мегаполис. Қала Қытайдың қаржы және іскерлік өмірінде айрықша орын алады: мұнда ірі корпорациялардың кеңселері, қаржы институттары мен қор биржасы орналасқан.
Шанхайдың бүгінгі бейнесін ең алдымен оның футуристік сәулеті айқындайды. Пудун ауданындағы аспанмен таласқан зәулім ғимараттар, соның ішінде әйгілі Шанхай мұнарасы қаланың ғана емес, қазіргі Қытайдың экономикалық қуаты мен технологиялық дамуының символына айналды.
Алайда мегаполистің келбеті тек заманауи сәулетпен шектелмейді. Хуанпу өзенінің жағалауындағы тарихи Бунд ауданы Шанхайдың өткенінен сыр шертеді. Мұндағы еуропалық үлгідегі көне ғимараттар қаланың бір кезеңдегі халықаралық сауда орталығы болған тарихын еске салады. Өзеннің бір жағындағы тарихи сәулет пен екінші жағындағы Пудунның футуристік көкжиегі Шанхайдың өткені мен бүгінін бір көрініске тоғыстырады.
Шанхай агломерациясының халқы Қытайдың ішкі өңірлерінен келетін көші-қон есебінен де өсіп отыр. Жұмыс, жоғары табыс пен мансаптық мүмкіндік іздеген адамдар елдің әр түкпірінен осында қоныс аударады. Соның арқасында Шанхай Қытайдың ғана емес, бүкіл Азияның ең ықпалды экономикалық мегаполистерінің бірі болып қала береді.
Қалалар қалай өсіп жатыр?
6. Гуанчжоу, Қытай
Халқы – 27,6 миллион адам.
Гуанчжоу – халқы ең көп қалалық агломерациялар қатарына кіретін Қытайдың тағы бір алып мегаполисі. Інжу өзенінің атырабында орналасқан қала Оңтүстік Қытайдың аса маңызды өнеркәсіптік, сауда және логистикалық орталығы саналады.
Гуанчжоудың маңызы оның әкімшілік шекарасымен ғана өлшенбейді. Қала Қытайдағы ең қарқынды дамыған урбанистік белдеулердің бірінің дәл ортасында орналасқан. Егер Гуанчжоумен тұтасып жатқан Дунгуань, Фошань, Хуэйчжоу және Шэньчжэнь қалаларын біртұтас урбанизацияланған аумақ ретінде қарастырса, бұл алып кеңістіктегі халық саны 73,6 миллион адамға дейін жетуі мүмкін. Мұндай есеп бойынша ол әлемдегі ең ірі қалалық аймаққа айналар еді.
Дегенмен БҰҰ-ның ресми рейтингінде бұл қалалар жеке-жеке есептеледі. Сондықтан Гуанчжоу агломерациясының көрсеткіші 27,6 миллион адам деп беріледі.
7. Каир, Мысыр
Халқы – 25,6 миллион адам.
Каир – Африка мен Таяу Шығыстағы ең ірі мегаполистердің бірі әрі алғашқы ондыққа енген Африка құрлығының жалғыз өкілі. Ніл өзенінің қос жағалауына жайылған мыңжылдық тарихы бар қала бүгінде қарқынды демографиялық өсімнің салдарымен бетпе-бет келіп отыр.
Каирдегі халық тығыздығы әлемнің ірі мегаполистері арасында ең жоғары көрсеткіштердің бірі саналады: бір шаршы шақырымға 15,5 мыңнан астам адамнан келеді. Миллиондаған тұрғынның бір аумақта шоғырлануы көлік жүйесіне, тұрғын үй құрылысына және инженерлік инфрақұрылымға үлкен салмақ түсіреді.
Осы мәселені шешу үшін Мысыр билігі Каирге түсетін жүктемені азайтуға тырысып келеді. Соның аясында астанадан шамамен 45 шақырым жерде, шөлді аумақта жаңа әкімшілік орталық салынып жатыр. Жаңа қалаға мемлекеттік мекемелердің бір бөлігін көшіру арқылы тарихи Каирдегі халық пен инфрақұрылымға түсетін қысымды азайту көзделген.
8. Манила, Филиппин
Халқы – 24,7 миллион адам.
Манила – әлемдегі халық ең тығыз орналасқан ірі қалалық агломерациялардың бірі. Кейбір есеп бойынша мұнда бір шаршы шақырым аумақта 46 мыңнан астам адам тұрады.
Филиппин астанасының бүгінгі келбеті – Оңтүстік-Шығыс Азиядағы жедел урбанизацияның айқын көрінісі. Елдің өзге аймақтарынан жұмыс пен жақсы тұрмыс іздеп келетін тұрғындар легі мегаполис халқының жылдам өсуіне ықпал етті. Нәтижесінде Манила мен оның айналасындағы қалалар бір-бірімен тұтасып, алып урбанистік кеңістік қалыптастырды.
Алайда халық санының өсу қарқыны инфрақұрылымның дамуынан озып кеткен. Соның салдарынан мегаполис тұрғын үй тапшылығы, көлік кептелісі, инженерлік желілерге түсетін шамадан тыс жүктеме секілді мәселелермен күресіп келеді.
9. Калькутта, Үндістан
Халқы – 22,5 миллион адам.
Калькутта, ресми атауы – Колката, Үндістандағы ең ірі мегаполистердің бірі. Кезінде Британдық Үндістанның астанасы болған шаһар кейін ірі өнеркәсіп орталығы ретінде дамыды. Ал бүгінде Колката Үндістанның мәдени өмірінде ерекше орны бар қала ретінде танымал.
Әдебиет, өнер, театр мен кинематография дәстүрі қалыптасқан мегаполис тарихи мұрасын сақтай отырып, заманауи үнді қаласына айналып келеді. Сонымен бірге мұндағы халық тығыздығы өте жоғары – кей аумақтарда бір шаршы шақырымға 24 мыңға жуық адамнан келеді.
Миллиондаған тұрғыны бар Колката үшін көлік, тұрғын үй және коммуналдық инфрақұрылымды дамыту қаланың алдағы жылдардағы негізгі міндеттерінің бірі болып қала бермек.
10. Сеул, Оңтүстік Корея
Халқы – 22,4 миллион адам.
Әлемдегі ең ірі он агломерацияның тізімін Сеул түйіндейді. Оңтүстік Кореяның астанасы – технологиялық дамуы мен цифрлық инфрақұрылымы жағынан әлемдегі алдыңғы қатарлы мегаполистердің бірі.
Сеулдің ауқымы қаланың әкімшілік шекарасынан әлдеқайда кең. Ел астанасы мен оның айналасындағы Инчхон, Кёнгидо және өзге де серіктес қалалар бірігіп, Судогвон деп аталатын алып астаналық аймақты құрайды. Бұл агломерацияда Оңтүстік Корея халқының шамамен үштен бірі тұрады.
Сеул – мемлекеттің саяси орталығы ғана емес, ел экономикасының, технологиясының, ғылымы мен мәдени индустриясының негізгі қозғаушы күші. Әлемдік деңгейдегі технологиялық компаниялар мен университеттердің шоғырлануы астаналық аймақтың тартымдылығын одан әрі арттырып отыр.
Алғашқы ондықтан кейінгі алып мегаполистер
Әлемдегі урбанизация алғашқы он қаламен шектелмейді. Рейтингтің 11-20-орындарына да халқы ондаған миллионға жететін, өз елдерінің экономикасы мен қоғамдық өмірінде шешуші рөл атқаратын мегаполистер енген.
Мумбаи, Үндістан – 20,2 миллион адам. Елдің басты қаржы орталығы әрі әлемдегі халық ең тығыз қоныстанған мегаполистердің бірі. Қала Үндістанның іскерлік және кино индустриясының да маңызды орталығы саналады.
Сан-Паулу, Бразилия – 18,9 миллион адам. Оңтүстік Америкадағы ең ірі қалалардың бірі және құрлықтың аса маңызды экономикалық орталығы. Мұнда Бразилияның қаржысы, бизнесі мен өнеркәсібінің елеулі бөлігі шоғырланған.
Бангкок, Таиланд – 18,2 миллион адам. Таиландтың астанасы әрі елдегі ең ірі қала. Экономикалық мүмкіндіктері мен дамыған қызмет көрсету саласы Бангкокқа елдің өзге өңірлерінен және көршілес мемлекеттерден адамдарды тартады.
Мехико, Мексика – 17,7 миллион адам. Латын Америкасындағы аса ірі агломерациялардың бірі. Қала халқының ауқымы мен географиялық орналасуы ауа сапасының нашарлауы, көлік кептелісі және су тапшылығы сияқты күрделі мәселелерді туындатып отыр.
Бейжің, Қытай – 17 миллион адам. Қытайдың саяси орталығы. Мұнда ел үкіметі мен негізгі мемлекеттік институттар орналасқан. Сонымен қатар Бейжің – Қытайдың жетекші ғылыми, білім және мәдени орталықтарының бірі.
Лахор, Пәкістан – 15,1 миллион адам. Пәкістандағы екінші ірі қала және Пенджаб провинциясының әкімшілік орталығы. Лахор елдің өнеркәсібі, саудасы мен мәдени өмірінде маңызды рөл атқарады.
Ыстамбұл, Түркия – 15 миллион адам. Түркиядағы ең ірі қала әрі елдің басты сауда, өнеркәсіп және мәдени орталығы. Еуропа мен Азияны жалғап жатқан Босфордың екі жағалауына орналасуы Ыстанбұлға ерекше географиялық және экономикалық маңыз береді.
Мәскеу, Ресей – 14,5 миллион адам. Ресей астанасы әрі елдің негізгі экономикалық, саяси және мәдени орталығы. Қалада мемлекеттік басқару органдары мен ірі компаниялардың бас кеңселері шоғырланған.
Хошимин, Вьетнам – 14 миллион адам. Вьетнамның басты экономикалық орталығы және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы қарқынды дамып келе жатқан мегаполистердің бірі. Қала сауда, қаржы, өнеркәсіп және инвестиция салалары бойынша ел экономикасының негізгі қозғаушы күштерінің қатарында.
