Қазақстанда тұрғын үйлерді табиғи апаттардан міндетті сақтандыру жүйесін енгізу жоспарланып отыр. Жаңа бастамаға сәйкес, жер сілкінісі, су тасқыны және табиғи орман өрттері қаупі бар өңірлердегі баспана иелері сақтандыру полисін рәсімдеуге міндеттелуі мүмкін.
Сақтандырудың жылдық жарнасы 2027 жылға арналған болжамды есеп бойынша 2 346,5 теңгеден 23 465 теңгеге дейін жетеді. Ал табиғи апат салдарынан тұрғын үй толық қираған жағдайда төленетін өтемақының ең жоғары мөлшері 11,7 миллион теңгеден асуы ықтимал.
Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі «Сақтандыру нарығы туралы» жаңа заң жобасын әзірледі. Құжатта елімізде бұрын болмаған сақтандыру түрін, яғни тұрғын үйлерді табиғи апаттардан міндетті сақтандыру жүйесін енгізу көзделген. Қазіргі заңнама бойынша азаматтар өз мүлкін түрлі қауіп-қатерден ерікті түрде сақтандыра алады. Алайда жаңа заң жобасы қабылданған жағдайда табиғи апат қаупі жоғары аймақтарда орналасқан тұрғын үйлер үшін сақтандыру міндетті сипатқа ие болады.
Жаңа сақтандыру жүйесі тұрғын үйлерді жер сілкінісінен, су тасқынынан және табиғи сипаттағы орман өрттерінен қорғауға бағытталған. Дегенмен дауыл, құйын және өзге де табиғи құбылыстар міндетті сақтандыру жағдайларының тізіміне енгізілмеген. Мамандардың әзірлеген жобасында сақтандырудың осы түріне қатысты негізгі талаптар мен шарттар белгіленген. Алайда құжат әзірге заң жобасы деңгейінде болғандықтан, оны талқылау және қабылдау барысында кейбір нормалар өзгеруі мүмкін.
Заң жобасына сәйкес, тұрғын үйді міндетті сақтандыру үшін төленетін жылдық жарна бірнеше көрсеткішке байланысты есептеледі. Оның негізгілері – тұрғын үйге салынатын мүлік салығы және баспана орналасқан өңірдегі табиғи апаттардың туындау қаупі. Атап айтқанда, сақтандыру жарнасын есептеу кезінде мүлік салығының мөлшері базалық көрсеткіш ретінде алынады. Оған өңірдің сейсмикалық жағдайы, су тасқыны мен орман өрттерінің ықтималдығына байланысты белгіленетін коэффициенттер қолданылады.
Табиғи апат қаупі орташа, жоғары және аса жоғары деңгейлерге бөлінеді. Осыған қарай өңірлік коэффициенттер 0,05-тен 0,65-ке дейін белгіленуі мүмкін. Егер белгілі бір аумақта бірнеше табиғи апаттың туындау қаупі болса, олардың коэффициенттері қосылып есептеледі.
Мәселен, Алматы қаласындағы үш бөлмелі пәтердің иесі жылына 3 500 теңге мүлік салығын төлейді делік. Егер тұрғын үй орналасқан аумақта су тасқыны қаупінің коэффициенті 0,65, ал орман өрті қаупінің коэффициенті 0,05 болса, сақтандыру жарнасы 3 500 теңгені 1,7 коэффициентіне көбейту арқылы есептеледі. Нәтижесінде пәтер иесі жылына 5 950 теңге сақтандыру жарнасын төлеуі тиіс болады. Сақтандыру шарты 12 ай мерзімге жасалады.
Сонымен қатар заң жобасында сақтандыру жарнасының ең төменгі және ең жоғары мөлшерін белгілеу ұсынылған. Атап айтқанда, жылдық сақтандыру жарнасы 0,5 айлық есептік көрсеткіштен кем және 5 айлық есептік көрсеткіштен артық болмауы тиіс. 2027 жылға арналған болжамды АЕК мөлшері 4 693 теңге деп алынған жағдайда, сақтандырудың ең төменгі жылдық құны 2 346,5 теңгені, ал ең жоғары мөлшері 23 465 теңгені құрайды. Егер есептеу нәтижесінде сақтандыру жарнасы белгіленген ең төменгі мөлшерден аз болса, ол 0,5 АЕК деңгейіне дейін ұлғайтылады. Ал есептелген сома 5 АЕК-тен асып кетсе, жарна осы шектен жоғары болмайды.
Жаңа сақтандыру жүйесінің басты мақсаты – табиғи апат салдарынан баспанасы бүлінген немесе толық қираған азаматтарға қаржылық қолдау көрсету. Заң жобасының 136-бабына сәйкес, сақтандыру төлемінің шекті мөлшері тұрғын үйге келтірілген залалдың сипатына қарай есептеледі. Егер тұрғын үй жер сілкінісі, су тасқыны немесе табиғи орман өрті салдарынан толық қираса, сақтандыру төлемінің ең жоғары мөлшері төленген жылдық жарнаның 500 есесіне тең болады. Ал баспана ішінара бүлінген жағдайда төлемнің шекті мөлшері сақтандыру жарнасының 250 есесін құрайды.
Мәселен, тұрғын үй иесі жылына ең жоғары мөлшердегі 23 465 теңге сақтандыру жарнасын төлесе, баспанасы толық қираған жағдайда 11 732 500 теңгеге дейін өтемақы алуы мүмкін. Ал тұрғын үй ішінара бүлінсе, төлемнің ең жоғары мөлшері 5 866 250 теңгені құрайды. Дегенмен бұл қаражат әрбір сақтандыру жағдайында міндетті түрде толық көлемде төленеді дегенді білдірмейді. Нақты өтемақы сақтандыру шарттары мен келтірілген залалдың сипатына байланысты айқындалады.
Бұл ретте сақтандыру төлемінің ең жоғары мөлшері тұрғын үйдің нарықтық құнымен бірдей болмауы мүмкін. Мәселен, құны бірнеше ондаған миллион теңге болатын пәтер толық қираған жағдайда да өтемақы заңда белгіленген шектен аспайды. Сондықтан міндетті сақтандыру табиғи апаттан келген барлық шығынды толық өтеуге емес, зардап шеккен азаматтарға белгілі бір көлемде қаржылық қолдау көрсетуге бағытталған.
Жаңа талап Қазақстандағы барлық тұрғын үй иелеріне бірдей қолданылмайды. Заң жобасына сәйкес, міндетті сақтандыру табиғи апат қаупі бар өңірлерде орналасқан баспаналарға ғана қатысты болады. Атап айтқанда, жер сілкінісі, су тасқыны немесе табиғи орман өрттерінің туындау ықтималдығы бар облыстар, республикалық маңызы бар қалалар мен елорда аумағындағы тұрғын үйлер міндетті сақтандыру жүйесіне енгізілуі мүмкін.
Мұндай өңірлердің нақты тізімін Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайды. Табиғи апат қаупін бағалау тәртібі азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті органның қоршаған ортаны қорғау, сәулет, қала құрылысы, құрылыс және су ресурстары салаларына жауапты мемлекеттік органдармен бірлескен жұмысы негізінде әзірленеді. Сондықтан әзірге қандай облыстар мен қалаларда тұрғын үйді сақтандыру міндетті болатыны нақты бекітілген жоқ.
Егер белгілі бір облыс немесе қала міндетті сақтандыру қолданылатын аумақтар тізіміне енгізілсе, сол өңірдегі тұрғын үй иелеріне сақтандыру шартын жасасу талабы қойылады. Бұл жүйе көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру тәртібіне ұқсас болуы мүмкін. Алайда көлікті сақтандыру үшінші тұлғаларға келтірілген залалды өтеуге бағытталса, тұрғын үйді міндетті сақтандыру баспана иесінің өз мүлкіне келген залалды өтеуді көздейді.
Міндетті сақтандыру жүйесін енгізу азаматтарға жаңа құқықтық міндеттер жүктеуі ықтимал. Қолданыстағы Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 230-бабының 2-бөлігіне сәйкес, заң бойынша міндетті сақтандыру шартын жасасуға тиіс тұлғаның мұндай шартты жасамауы жеке тұлғаларға 10 АЕК мөлшерінде айыппұл салуға негіз болады. Егер тұрғын үйді міндетті сақтандыру туралы талап заң жүзінде бекітілсе, осы жауапкершілік нормасы баспана иелеріне де қолданылуы мүмкін.
Бұдан бөлек, заң жобасында тұрғын үйге меншік құқығы мемлекеттік тіркеуден өткен күннен бастап 10 күннен кешіктірмей сақтандыру шартын жасасу қарастырылған. Бұл, ең алдымен, жаңа заң күшіне енгеннен кейін баспана сатып алатын азаматтарға қатысты болуы ықтимал. Ал бұрыннан тұрғын үйі бар меншік иелеріне сақтандыруды рәсімдеу үшін өтпелі кезең берілуі мүмкін. Дегенмен мұндай кезеңнің нақты мерзімі әзірге белгісіз.
Сондай-ақ міндетті сақтандыру полисі болмаған жағдайда тұрғын үйді сату мәселесіне шектеу қойылуы мүмкін екені айтылып отыр. Алайда мұндай талаптың түпкілікті қолданылу тәртібі заң қабылданғаннан кейін нақтыланады.
Заң жобасында тұрғын үйлерді міндетті сақтандыруды ұйымдастыру үшін арнайы құрылым – Тұрғын үйді міндетті сақтандыру қорын құру көзделген. Жаңа қор тұрғын үй иелерімен сақтандыру шарттарын жасасуға және табиғи апаттардан келген залалды өтеуге жауапты болады. Бұл ретте сақтандыру компаниялары да жүйеге қатыса алады. Алайда олар сақтандыру шарттарын қордың атынан, тиісті келісімдер негізінде рәсімдейді.
Мүлікке келтірілген залалды сақтандыру бойынша лицензиясы бар компаниялар сақтандыру жарналарын жинау қызметін атқара алады. Заң жобасына сәйкес, мұндай қызмет үшін олардың табысы жиналған сақтандыру жарналарының 10 пайызына дейін жетуі мүмкін.
Сонымен қатар сақтандыру қорында төлем жасауға жеткілікті қаражат болмаған жағдай да ескерілген. Жобаның 136-бабына сәйкес, қор активтері сақтандыру төлемдерін жүзеге асыруға жетпесе, Қазақстан Үкіметі Бюджет кодексіне сәйкес оларды өтеуді қамтамасыз ету шараларын қабылдайды. Бұл тетік ауқымды табиғи апаттар кезінде зардап шеккен азаматтардың сақтандыру төлемдерін алуына қосымша қаржылық кепілдік жасауға бағытталған.
Дегенмен тұрғын үйге табиғи апат салдарынан залал келуі сақтандыру төлемін алу үшін өздігінен жеткілікті негіз бола бермейді. Оқиғаның сақтандыру жағдайы ретінде ресми танылуы қажет. Заң жобасында мұндай жағдайларды растаудың арнайы тәртібі қарастырылған. Атап айтқанда, табиғи апат салдарынан баспанасынан айырылған азаматтарды тұрғын үймен қамтамасыз ету жөніндегі комиссияның қорытындысы қажет болады.
Мұндай комиссияларды облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және елорданың жергілікті атқарушы органдары құрады. Комиссия табиғи апаттың сипатын, оның салдарын және тұрғын үйге келтірілген залалға байланысты мән-жайларды бағалайды.
Мәселен, орман өрті салдарынан тұрғын үй жанып кетсе, өрттің табиғи себептерден туындағаны маңызды рөл атқарады. Егер өрт қасақана жасалған әрекеттен немесе адамның абайсыздығынан шықса, ол міндетті сақтандыру жүйесінде қарастырылған табиғи апат санатына жатпауы мүмкін. Сол сияқты су тасқыны немесе жер сілкінісі салдарынан ғимарат бүлінген жағдайда да оқиғаның нақты себептері мен сақтандыру талаптарына сәйкестігі анықталуы тиіс.
Мамандар табиғи апаттардың салдарын бағалау кезінде ғимараттардың құрылыс сапасы мен қауіпсіздік талаптарының сақталуына да назар аудару қажеттігін атап өтеді. Өйткені кейбір жағдайларда табиғи құбылыстар тұрғын үйдің қирауына тікелей себеп болғанымен, оның салдарын құрылыс кезіндегі кемшіліктер немесе инфрақұрылымның талапқа сай болмауы күшейтуі мүмкін.
Осылайша, сақтандыру төлемін алу үшін тек залалдың болғанын көрсету жеткіліксіз. Оқиғаның заңда көзделген сақтандыру жағдайына жататыны тиісті комиссияның қорытындысымен расталуы қажет.
Тұрғын үйлерді міндетті сақтандыру жүйесі енгізілсе, табиғи апат қаупі жоғары аймақтарда тұратын азаматтар үшін жыл сайынғы қосымша қаржылық міндеттеме пайда болады. Дегенмен бұл бастама табиғи апаттан зардап шеккен тұрғындарды қолдаудың жаңа механизмін қалыптастыруы мүмкін. Әсіресе жер сілкінісі, су тасқыны және орман өрттері салдарынан баспанасынан айырылған азаматтарға сақтандыру төлемдері арқылы белгілі бір көлемде қаржылық көмек көрсету көзделіп отыр.
Сонымен қатар жаңа жүйеге қатысты бірқатар мәселе әлі де нақтылануы қажет. Олардың қатарында міндетті сақтандыру қолданылатын өңірлердің тізімі, тұрғын үй иелерінің жауапкершілігі, өтемақы төлеудің нақты тәртібі және сақтандыру қорының қызметін ұйымдастыру мәселелері бар.
Сақтандыру төлемдерінің белгіленген шегі де маңызды. Өйткені тұрғын үй бағасы жоғары өңірлерде ең жоғары өтемақы көлемі жаңа баспана сатып алуға жеткіліксіз болуы мүмкін. Соған қарамастан, ұсынылып отырған жүйе табиғи апаттардың қаржылық салдарын азайтуға және азаматтардың мүліктік мүдделерін қорғауға бағытталған.
Қорыта айтқанда, Қазақстанда тұрғын үйлерді міндетті сақтандыру туралы заң жобасы қабылданса, табиғи апат қаупі бар өңірлердегі баспана иелері жыл сайын сақтандыру жарнасын төлеуге міндеттелуі мүмкін. Жобадағы есеп бойынша оның мөлшері 2 346,5 теңгеден 23 465 теңгеге дейін, ал тұрғын үй толық қираған жағдайда төленетін ең жоғары өтемақы 11 732 500 теңгеге дейін жетеді.
Алайда бұл талаптар әзірге күшіне енген жоқ. «Сақтандыру нарығы туралы» заң жобасы талқылау кезеңінде болғандықтан, оның жекелеген нормалары, сақтандыру жарналары мен төлемдерінің мөлшері өзгеруі мүмкін.
