Ғалымдар физика заңдарын демографияға қолдана отырып, адамзат санының алдағы тағдырына қатысты алаңдатарлық болжам жасады. Жаңа зерттеуге сәйкес, егер экологиялық және әлеуметтік дағдарыстар күрт ушығатын болса, 2064 жылға қарай жер халқы екі есеге дейін қысқаруы мүмкін.
Зерттеу авторлары соңғы 12 мың жылдағы адамзат санының өзгерісін түсіндіретін жаңа бейсызық математикалық модель ұсынған. Бұл модель халық санының күрт өсу кезеңдерін де, қазіргі баяу тұрақтану үрдісін де сипаттай алады.
«Қиямет күні» сценарийі қайта еске түсті
1960 жылы ғалым Хайнц фон Ферстер Science журналында кейін «Қиямет күні» сценарийі аталған әйгілі болжамын жариялаған еді. Ол математикалық экстраполяция арқылы 2026 жылдың 13 қарашасында Жер халқы шексіз өсімге жетіп, адамзат демографиялық жарылыстың салдарынан күйрейді деп есептеген.
Алайда бұл апокалиптикалық болжам жүзеге аспады. Өйткені әлемнің көптеген елдерінде туу көрсеткіші төмендеп, халық санының өсу қарқыны баяулады. Дегенмен, жаңа физика-математикалық модель белгілі бір жағымсыз факторлар туындаған жағдайда бақылаудан шыққан демографиялық дағдарыс қаупі әлі де сақталатынын көрсетеді.
Бір ғана параметрге негізделген модель
Ғалымдар жасаған жаңа модель классикалық демографиялық теориялардан өзгеше. Бұған дейін халық санының өсуі көбіне экспоненциалды немесе логистикалық заңдылықтармен түсіндірілсе, бұл тәсіл бір ғана негізгі параметрге сүйенеді.
Зерттеуде ол K әрпімен белгіленген. Физикада бұл «кооперативтік параметр» деп аталады және атомдардың бір-біріне әсер ету қарқынын сипаттайды. Ал демографияда бұл ұғым қоғам ішіндегі кері байланысты халық саны мен оның өсу қарқынының туу деңгейіне және өркениеттік дамуға қалай ықпал ететінін көрсетеді.
Ғалымдардың айтуынша, әйнек пен аморфты денелердегі атомдардың қозғалысын сипаттайтын математикалық заңдар адамзат қоғамының дамуын да дәл бейнелей алады. Модель неолит дәуірінен бастап индустриялану кезеңіндегі халық санының күрт артуын және 1970 жылдан кейінгі баяу тұрақтану кезеңін нақты көрсеткен.
Зерттеу нәтижелері Chaos, Solitons & Fractals ғылыми журналында жарияланған.
Болашақтың қауіпті сценарийлері
Ғылыми жұмыстың ең қызықты бөлігі – болашақтағы ықтимал апаттық сценарийлерді модельдеу.
Қазіргі жағдай сақталса, адамзатқа жақын арада толық күйреу қаупі төніп тұрған жоқ. Алайда климаттық коллапс, жаһандық пандемиялар, ресурстар тапшылығы немесе ірі соғыстар секілді факторлар тіршілік ортасының мүмкіндігін күрт шектесе, жағдай түбегейлі өзгеруі мүмкін.
Ғалымдар ең ауыр, бірақ консервативті сценарийді де есептеп көрген. Онда Жер планетасы тек екі миллиард адамды ғана қалыпты қамтамасыз ете алады деп алынған. Осындай жағдайда математикалық модель халық санының өте жылдам азайып, 2064 жылға қарай адамзат саны екі есе қысқаруы мүмкін екенін болжайды.
Сонымен қатар зерттеушілер бұл нақты болжау емес, демографиялық жүйенің сыртқы өзгерістерге қаншалықты сезімтал екенін көрсететін ғылыми модель ғана екенін ерекше атап өтті.
