ҰБТ-дан жоғары балл жинау – талапкер үшін үлкен артықшылық. Алайда жоғары нәтиже білім беру гранты міндетті түрде беріледі дегенді білдірмейді. Кей жағдайда 120 балл жинаған талапкер грант иегері атана алмай, ал 100 балл алған түлек мемлекеттік грантқа ие болуы мүмкін.
Неліктен бұлай болады? Себебі білім беру гранты талапкердің ҰБТ-дан жинаған балымен ғана емес, нақты білім беру бағдарламалары тобы бойынша өткізілетін конкурс нәтижесімен анықталады.
Білім беру гранттарын бөлу – талапкерлер мен олардың ата-аналары үшін аса маңызды әрі көп сұрақ туындайтын кезеңдердің бірі. Конкурс нәтижелері жарияланғаннан кейін «Неліктен балымыз жоғары болса да, грантқа түсе алмадық?», «Бізден төмен балл жинаған талапкер қалай грант алды?», «Шекті балл мен грантқа өту балының айырмашылығы неде?» деген сауалдар жиі қойылады.
Осыған байланысты ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім комитеті төрағасының орынбасары Жанна Есінбаева білім беру гранттарын беру конкурсының қалай жүзеге асырылатынын және талапкерлердің нәтижелері қандай тәртіппен қалыптасатынын түсіндірді.
Грант тек ҰБТ балымен анықталмайды
Ең алдымен ата-аналар мен талапкерлер бір маңызды жайтты түсінуі қажет: ҰБТ нәтижесі грант конкурсында шешуші көрсеткіштердің бірі болғанымен, грант алу мүмкіндігі тек балл санына байланысты емес.
Білім беру гранттары конкурс негізінде беріледі. Талапкер таңдаған білім беру бағдарламалары тобы бойынша басқа үміткерлермен бәсекеге түседі. Сондықтан бірдей немесе бір-біріне жақын балл жинаған талапкерлердің нәтижесі әртүрлі болуы мүмкін.
Грант алу мүмкіндігіне бірнеше фактор қатар әсер етеді. Олардың ішінде талапкер таңдаған білім беру бағдарламалары тобы, сол бағытқа бөлінген грант саны, конкурсқа өтініш берген талапкерлер саны, олардың жинаған балдары, бәсекелестік деңгейі, сондай-ақ заңнамада көзделген квоталар мен жекелеген санаттарға берілетін құқықтар бар.
Яғни грант конкурсын «қанша балл жинасаң, міндетті түрде грант аласың» деген қарапайым формуламен түсіндіруге болмайды.
120 балл неге грантқа жеткіліксіз болуы мүмкін?
Мысал ретінде талапкер ҰБТ-дан 120 балл жинады делік. Бұл – жоғары көрсеткіш. Бірақ ол талапкерлер арасында сұранысы өте жоғары білім беру бағдарламалары тобына құжат тапсырса, бәсекелестік те жоғары болуы ықтимал.
Айталық, белгілі бір бағытқа бөлінген грант саны шектеулі, ал оған үміткерлер саны бірнеше есе көп. Оның үстіне конкурсқа қатысушылар арасында 125, 130 немесе одан да жоғары балл жинаған талапкерлер көп болса, 120 баллдың өзі грант иегерлерінің қатарына кіруге жеткіліксіз болуы мүмкін.
Демек, талапкердің жоғары балл жинауы оның конкурстағы мүмкіндігін арттырады, бірақ нәтижеге толық кепілдік бермейді.
Бұл жерде мәселе 120 балдың «төмен» болуында емес. Негізгі себеп – нақты бағыттағы конкурс деңгейі.
Ал 100 балл қалай грантқа жеткілікті болады?
Енді екінші жағдайды қарастырайық. Талапкер ҰБТ-дан 100 балл жинады делік.
Егер ол грант саны көбірек немесе талапкерлер тарапынан сұраныс салыстырмалы түрде төмен білім беру бағдарламалары тобын таңдаса, оның грант алу мүмкіндігі жоғары болуы ықтимал.
Мысалы, белгілі бір бағдарлама бойынша грант саны жеткілікті болып, оған қатысқан талапкерлер арасындағы конкурстық көрсеткіш 100 балдан төмен деңгейде қалыптасса, 100 балл жинаған талапкер грант иегері атана алады.
Сондықтан екі талапкердің ҰБТ нәтижесін ғана салыстырып, «120 балл жинаған талапкер грант алмады, ал 100 балл жинаған талапкер алды» деу конкурс механизмін толық көрсетпейді. Олар әртүрлі білім беру бағдарламалары топтары бойынша мүлдем басқа конкурстық жағдайда болуы мүмкін.
Шекті балл мен өту балы – екі бөлек ұғым
Грант конкурсына қатысты түсінбеушіліктің тағы бір себебі – «шекті балл» мен «өту балы» ұғымдарының жиі шатастырылуы.
Шекті балл – талапкерге белгілі бір талаптарға сәйкес конкурсқа қатысуға немесе жоғары оқу орнына түсуге мүмкіндік беретін ең төменгі көрсеткіш. Яғни талапкер қажетті шекті балды жинаса, ол тиісті талаптар сақталған жағдайда конкурсқа қатысу мүмкіндігіне ие болады.
Бірақ шекті балды жинау грант берілді деген сөз емес.
Ал грантқа өту балы конкурс аяқталғаннан кейін қалыптасады. Ол алдын ала барлық бағыт үшін бірдей белгіленетін тұрақты көрсеткіш емес. Өту балы нақты конкурс нәтижесіне, талапкерлердің балдарына, грант санына және басқа да конкурстық жағдайларға байланысты қалыптасады.
Мысалы, бір білім беру бағдарламалары тобында грантқа өту көрсеткіші жоғары болуы мүмкін, ал екінші бағытта салыстырмалы түрде төмен қалыптасуы ықтимал.
Сондықтан ата-аналар өткен жылғы өту балын биылғы конкурс нәтижесінің нақты кепілі ретінде қабылдамауы керек. Өткен жылдардағы көрсеткіштер бағдар ретінде пайдалы болғанымен, жаңа конкурс кезінде талапкерлер құрамы, олардың нәтижелері, грант саны және сұраныс деңгейі өзгеруі мүмкін.
Білім беру бағдарламасын таңдау неге маңызды?
Талапкердің грант алу мүмкіндігіне оның білім беру бағытын қаншалықты сауатты таңдағаны да әсер етеді.
Мамандық таңдауда тек «беделді» немесе «сұранысқа ие» деген түсінікке сүйену жеткіліксіз. Талапкер өзінің қызығушылығы мен қабілетін, ҰБТ нәтижесін, білім беру бағдарламалары бойынша конкурс деңгейін және гранттар туралы қолжетімді ақпаратты бірге қарастырғаны дұрыс.
Жоғары сұранысқа ие бағыттарда бәсекелестік те жоғары болуы мүмкін. Ал кейбір басқа бағыттарда грант саны мен конкурсқа қатысушылардың арақатынасы талапкер үшін қолайлырақ қалыптасуы ықтимал.
Бұл талапкер грант үшін өзі қаламайтын мамандықты таңдауы керек дегенді білдірмейді. Керісінше, кәсіби қызығушылық пен конкурстық мүмкіндікті қатар ескеріп, саналы шешім қабылдау маңызды.
Басымдықтардың реті де ескеріледі
Грант конкурсына құжат тапсыру кезінде талапкер көрсететін басымдықтар да маңызды.
Талапкердің таңдауы жай ғана мамандықтар тізімі ретінде қарастырылмайды. Конкурс барысында белгіленген тәртіпке сәйкес талапкердің таңдаған басымдықтары ескеріледі. Сондықтан өтінішті толтырғанда бағыттар мен жоғары оқу орындарын ойланбастан орналастыру дұрыс емес.
Бірінші кезекте талапкер өзі барғысы келетін білім беру бағытын және жоғары оқу орнын саналы түрде анықтағаны жөн. Сонымен қатар келесі басымдықтарды да нақты жоспарлау қажет.
Ата-аналар үшін де осы кезеңде баланың орнына шешім қабылдаудан гөрі, әр нұсқаның артықшылығы мен ықтимал тәуекелін бірге талқылау пайдалы.
Квоталар конкурс нәтижесіне қалай әсер етеді?
Гранттарды бөлу кезінде заңнамада көзделген жекелеген санаттарға арналған квоталар да ескеріледі.
Сондықтан конкурс нәтижелерін салыстырғанда талапкерлердің барлығы бірдей жағдайда қатысты деп қарастыру дұрыс болмауы мүмкін. Белгілі бір санатқа жататын талапкер үшін қолданыстағы тәртіпке сәйкес арнайы конкурс талаптары немесе квоталар қарастырылуы мүмкін.
Осы себепті «менің балым жоғары еді, ал басқа талапкердің балы төмен» деген салыстырудың өзі гранттың неге бір талапкерге беріліп, екіншісіне берілмегенін толық түсіндірмейді.
Әрбір нәтиже талапкердің нақты қандай конкурсқа қатысқаны, қандай басымдықтарды көрсеткені, қандай санатқа жататыны және тиісті білім беру бағдарламалары тобы бойынша конкурс қалай қалыптасқаны ескеріле отырып қарастырылуы тиіс.
Қысқартылған оқу мерзіміне түсушілердің нәтижесі де бөлек қарастырылуы мүмкін
Ата-аналар арасында сұрақ туғызатын тағы бір мәселе – қысқартылған оқу мерзімін көздейтін білім беру бағдарламаларына түсушілердің нәтижелері.
Мұндай талапкерлердің конкурстық жағдайын жалпы конкурс нәтижелерімен тікелей салыстыру әрдайым дұрыс бола бермейді. Өйткені олардың білім алу траекториясы, конкурсқа қатысу шарттары және тиісті білім беру бағдарламалары бойынша қарастырылатын орындар ерекшеленуі мүмкін.
Сондықтан грант иегерлерінің тізімін көрген кезде тек ҰБТ балдарына қарап қорытынды жасауға асықпау қажет.
«Бізден төмен балл жинаған талапкер грант алды» деген жағдай неліктен кездеседі?
Бұл – конкурс нәтижелері жарияланғаннан кейін ата-аналар жиі қоятын сұрақтардың бірі.
Мұндай жағдайдың бірнеше объективті себебі болуы мүмкін. Екі талапкер әртүрлі білім беру бағдарламалары топтарына қатысуы мүмкін. Бір бағытта конкурс өте жоғары, екіншісінде төмен болуы ықтимал. Грант саны да әртүрлі болуы мүмкін. Сонымен қатар талапкерлердің басымдықтары мен квота санаттары да нәтижеге ықпал етеді.
Сол себепті тек екі адамның ҰБТ балын қатар қойып салыстыру объективті қорытынды жасауға жеткіліксіз.
Мысалы, 120 балл жинаған талапкер сұранысы өте жоғары бағыт бойынша жүздеген жоғары балды үміткермен бәсекеге түссе, ал 100 балл алған талапкер конкурсы төменірек бағдарламаға өтініш берсе, екінші талапкердің грант иегері атануы конкурс логикасына қайшы емес.
Ата-аналар нені ескеруі керек?
Грант конкурсы кезеңінде ата-аналардың қолдауы талапкер үшін өте маңызды. Алайда қолдау тек жоғары балл талап етумен шектелмеуі керек.
Ең алдымен ҰБТ нәтижесін талапкердің нақты білім беру бағытымен байланыстыра бағалау қажет. Өткен жылдардың өту балдарын талдауға болады, бірақ оларды биылғы нәтижеге кепілдік ретінде қабылдамаған жөн.
Сондай-ақ грант саны, білім беру бағдарламалары топтары, жоғары оқу орындары, конкурс шарттары, басымдықтарды көрсету тәртібі және квоталар туралы ресми ақпаратпен алдын ала танысу маңызды.
Егер конкурс нәтижесі күткеннен өзгеше болса, эмоциялық салыстырудан бұрын талапкердің нақты қандай бағытқа, қандай басымдықпен және қандай конкурс аясында қатысқанын анықтап алған дұрыс.
Жоғары балл – мүмкіндік, бірақ автоматты кепілдік емес
ҰБТ-дан 120, 130 немесе одан да жоғары балл жинау талапкердің білім деңгейін көрсететін маңызды нәтиже және грант конкурсында үлкен артықшылық береді. Бірақ мемлекеттік білім беру гранты – конкурс арқылы берілетін мүмкіндік.
Сондықтан жоғары балл грант алу ықтималдығын арттырғанымен, оны автоматты түрде қамтамасыз етпейді.
Дәл сол сияқты 100 баллды «грантқа жетпейтін нәтиже» деп бірден бағалау да дұрыс емес. Егер талапкер таңдаған білім беру бағдарламалары тобы бойынша конкурстық жағдай қолайлы қалыптасса, мұндай нәтижемен де грант иегері атануға мүмкіндік бар.
Осы тұрғыдан алғанда грант конкурсының басты қағидасын қарапайым мысалмен түсіндіруге болады: 120 балл жоғары бәсекелестік жағдайында жеткіліксіз болуы мүмкін, ал 100 балл бәсекелестігі төмен бағытта грантқа жеткілікті болуы ықтимал.
Ең маңыздысы – шекті баллды өту балымен шатастырмау
Талапкерлер мен ата-аналар есте сақтауы тиіс негізгі мәселе – шекті балл мен грантқа өту балының мағынасы бірдей емес.
Шекті балл конкурсқа қатысуға мүмкіндік береді, бірақ грант алуға кепілдік бермейді.
Ал грантқа өту балы конкурс нәтижесінде қалыптасады. Оның қандай деңгейде болатыны нақты білім беру бағдарламалары тобына бөлінген грант санына, конкурсқа қатысушылардың саны мен нәтижелеріне және конкурстың өзге де шарттарына байланысты.
Сондықтан грант конкурсына дайындық тек ҰБТ-дан мүмкіндігінше жоғары балл жинаумен аяқталмайды. Талапкер үшін білім беру бағытын саналы таңдау, конкурс шарттарын түсіну, басымдықтарды дұрыс белгілеу және ресми ақпаратқа сүйену де маңызды.
Білім беру гранты – белгілі бір балға берілетін автоматты марапат емес. Ол – белгіленген тәртіп бойынша жүргізілетін конкурстың нәтижесі. Осы ерекшелікті түсіну талапкерлер мен ата-аналарға конкурс қорытындысын дұрыс бағалауға және білім алу бағыты бойынша неғұрлым негізді шешім қабылдауға көмектеседі.
