2026 жылғы 1 қазаннан бастап Қазақстанда онлайн тұтынушылық несие рәсімдеу талаптары күшейтіледі. Енді банктер кепілсіз несие берер алдында клиентке арнайы сауалнама жүргізуге міндетті болады. Жаңа талаптың негізгі мақсаты – алаяқтық пен әлеуметтік инженерия арқылы азаматтардың атына несие рәсімдеу жағдайларының алдын алу.
Жаңа ережелер екінші деңгейлі және ислам банктеріне, Қазақстанда жұмыс істейтін бейрезидент банк филиалдарына, сондай-ақ жекелеген банк операцияларын жүзеге асыратын ұйымдарға қолданылады.
Онлайн несие аларда сауалнама толтырылады
1 қазаннан бастап жеке тұлға интернет арқылы мүлік кепілімен қамтамасыз етілмеген тұтынушылық несие рәсімдеген кезде банк алдымен арнайы сауалнама жүргізеді.
Оның көмегімен қаржы ұйымы клиенттің несиені өз еркімен алып жатқанын немесе бөгде адамдардың ықпалына түскенін анықтауға тырысады.
Сауалнамада азаматқа несиені кім ұсынғаны, банкке өз бастамасымен немесе өзге біреудің өтініші бойынша жүгінгені, қаражатты қандай мақсатқа алатыны сұралады. Сондай-ақ қарыз алушының несие сомасы, мерзімі, пайыздық мөлшерлемесі мен төлем кестесімен танысқаны нақтыланады.
Бұдан бөлек, клиенттен біреудің несие рәсімдеуге асықтырып немесе қысым жасап жатқаны, қарыз алу фактісін банк қызметкерлерінен не туыстарынан жасыруға кеңес берген-бермегені сұралады. «Ақшаңызды қорғау» немесе «шотыңыздағы операцияларды тексеру» туралы күмәнді қоңыраулардың болған-болмағаны да анықталады.
Егер жауаптардан алаяқтық белгілері байқалса немесе азаматтың үшінші тұлғалардың ықпалымен әрекет етіп жатқанына күдік туындаса, банк қосымша тексеру жүргізеді. Бұл ретте клиентке ықтимал алаяқтық схемалары мен олардың тәуекелдері түсіндіріледі.
Қосымша тексеруден кейін банк несие беруге келісуі, күмәнді жағдайлар анықталғанға дейін рәсімдеуді уақытша тоқтатуы немесе қарыз беруден бас тартуы мүмкін.
Жеке деректер тараса, қосымша тексеру жүргізіледі
Егер банк клиенттің жеке деректері заңсыз тарап кеткенін анықтаса, қауіпсіздік шаралары күшейтіледі.
Мұндай жағдайда азаматтан биометриялық сәйкестендіруден қайта өту талап етілуі мүмкін. Сондай-ақ көрсетілген ұялы телефон нөмірінің нақты клиентке тиесілі екені тексеріледі.
Бұған қоса, банк клиентке бақылау қоңырауын шалып, оның жеке деректерінің ұрланғаны туралы хабарлай алады. Қажет болған жағдайда азаматқа несие мен микрокредит рәсімдеуге ерікті түрде тыйым қою ұсынылады.
Онлайн несие туралы деректер кемінде бес жыл сақталады
Жаңа талаптарға сәйкес банктер интернет арқылы несие рәсімдеуге байланысты материалдарды несие шарты бойынша міндеттемелер аяқталғаннан кейін кемінде бес жыл сақтауға тиіс.
Олардың қатарына операциялардың жүргізілген уақыты, клиентті сәйкестендіру кезінде алынған ақпарат, транзакциялар туралы мәліметтер, SMS және push-хабарламалар, сондай-ақ колл-орталық арқылы жасалған қоңыраулар туралы деректер кіреді.
Бұл ақпарат қажет болған жағдайда онлайн несие рәсімдеу кезінде алаяқтық белгілерінің болған-болмағанын анықтауға мүмкіндік береді.
Қайта қаржыландыру тәртібі де өзгереді
Жаңа талаптар басқа банктегі несие немесе микроқаржы ұйымындағы микрокредитті қайта қаржыландыру рәсіміне де қатысты.
Қайта қаржыландыру үшін берілген қаражат қарыз алушының келісімімен бұрынғы несие рәсімделген банкке немесе микроқаржы ұйымына тікелей аударылады.
Қаражат бұрынғы кредитордың шотына түскеннен кейін қарызды өтеу бес жұмыс күнінен кешіктірілмей жүргізілуге тиіс. Бұл үшін клиенттен мерзімінен бұрын толық немесе ішінара өтеу туралы жеке өтініш талап етілмейді. Егер аударылған қаражат қарызды толық жабуға жеткіліксіз болса, банк түскен сома көлемінде несиені ішінара мерзімінен бұрын өтейді.
Осылайша, 1 қазаннан бастап онлайн тұтынушылық несие рәсімдеу кезінде банктер клиенттің әрекетіне қосымша назар аударып, алаяқтардың ықпалына түсу қаупін алдын ала бағалайды. Жаңа талаптар әсіресе бөгде адамдардың нұсқауымен несие рәсімдеу және ұрланған жеке деректерді пайдалану арқылы жасалатын алаяқтық схемаларына тосқауыл қоюға бағытталған.
