28 маусым – Бұқаралық ақпарат құралдары қызметкерлері күні. Бұл – күн сайын ел өміріндегі маңызды оқиғаларды халыққа жеткізіп, қоғамдық пікірдің қалыптасуына ықпал ететін журналистердің кәсіби мерекесі. Ақпараттың жылдам таралатын, жасанды интеллект пен әлеуметтік желілер үстемдік құрған қазіргі кезеңде журналистің жауапкершілігі бұрынғыдан да арта түсті. Сондықтан бұл күн тек мереке ғана емес, отандық медианың бүгінгі жағдайы мен болашағына көз жүгіртуге мүмкіндік береді.
БАҚ күні қалай жеке мерекеге айналды?
Қазақстанда журналистерге арналған кәсіби мерекенің мәртебесі 2019 жылы өзгерді. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен 28 маусым ресми түрде Бұқаралық ақпарат құралдары қызметкерлері күні болып бекітілді.
Бұл шешім журналистиканың мемлекет пен қоғам өміріндегі стратегиялық рөлін мойындаудың белгісі болды. Себебі бұқаралық ақпарат құралдары тек жаңалық таратумен шектелмейді. Олар қоғамдық бақылау жүргізеді, әлеуметтік мәселелерді көтереді, билік пен халық арасындағы байланысты нығайтады әрі ұлттық құндылықтарды насихаттайды.
Қазақстан медиасы: саннан сапаға көшу кезеңі
Бүгінде еліміздегі медиакеңістік ауқымды әрі сан қырлы.
Мәдениет және ақпарат министрлігінің мәліметінше, Қазақстанда 5303 бұқаралық ақпарат құралы тіркелген. Оның ішінде:
- 3181 мерзімді басылым;
- 253 телеарна;
- 97 радиостанция;
- 1457 ақпарат агенттігі мен интернет-басылым жұмыс істейді.
Соңғы жылдары дәстүрлі газет пен теледидардың қатарына цифрлық медиа қарқынды қосылды. Ақпарат тұтыну мәдениеті өзгеріп, аудитория жаңалықты әлеуметтік желі мен мобильді құрылғылар арқылы қабылдай бастады. Бұл журналистерге жаңа талап қойды: жылдамдықпен қатар дәлдік пен сенімділікті сақтау.
Заңнамалық өзгерістер: жаңа дәуірдің талаптары
Қазақстанның медиа саласы соңғы жылдары құқықтық тұрғыдан да жаңарды.
2023 жылы «Онлайн-платформалар және онлайн-жарнама туралы» заң қабылданып, интернет кеңістігіндегі жарнама мен цифрлық платформалардың қызметін реттеудің жаңа тетіктері енгізілді.
Ал 2024 жылғы маусымда қабылданған «Масс-медиа туралы» заң журналистиканың жаңа кезеңін бастады. Құжат дәстүрлі БАҚ пен цифрлық медианы бір құқықтық алаңға біріктіріп, ақпараттық кеңістіктің қазіргі талаптарына бейімделген нормаларды бекітті.
Сонымен бірге биыл 1 шілдеден бастап күшіне енетін жаңа Конституцияда сөз бостандығы, азаматтардың ақпарат алу құқығы және жеке деректерді қорғау жөніндегі кепілдіктер нақты айқындалды. Бұл ақпараттық қоғамды дамытудағы маңызды қадамдардың бірі саналады.
Сөз бостандығы және кәсіби жауапкершілік
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев журналистиканың басты қағидаты ретінде сөз бостандығын бірнеше рет атап өтті. Дегенмен Мемлекет басшысы еркіндік жауапкершілікпен қатар жүруі тиіс екенін де үнемі еске салады.
Бүгінде ақпарат бірнеше секундта миллиондаған адамға тарайды. Әлеуметтік желілер, жасанды интеллект, дипфейк технологиялары жалған ақпараттың таралуын бұрын-соңды болмаған деңгейге жеткізді.
Осындай жағдайда кәсіби журналистиканың құндылығы арта түседі. Өйткені кәсіби БАҚ ақпаратты тексеріп, бірнеше дереккөзге сүйеніп, қоғамға сенімді мәлімет ұсынады. Бұл – демократиялық қоғамның тұрақтылығы үшін аса маңызды фактор.
«Ұлттың үні және қоғамның айнасы»
Президент журналистерді бірнеше мәрте «ұлттың үні, қоғамның айнасы» деп атады.
Шынында да, журналистика тек оқиғаны баяндап қана қоймайды. Ол қоғамдағы көңіл күйді көрсетеді, азаматтардың мәселесін билікке жеткізеді және қоғамдық диалогтың негізгі алаңына айналады.
Әсіресе конституциялық реформалар кезінде бұқаралық ақпарат құралдарының рөлі ерекше байқалды. Сарапшылардың пікірталастарын ұйымдастыру, тұрғындарды ақпараттандыру, түрлі көзқарастарды жариялау арқылы журналистер реформалардың ашық талқылануына мүмкіндік жасады.
Бұл кәсіби журналистиканың қоғамдық маңызын тағы бір мәрте дәлелдеді.
Журналистердің еңбекақысы: өсім бар, бірақ мәселе де жоқ емес
Ұлттық статистика бюросының дерегіне сәйкес, 2026 жылдың алғашқы тоқсанында экономикадағы орташа айлық жалақы 461,5 мың теңгені құрады.
Ал медиа саласының кейбір бағыттарындағы көрсеткіш бұдан жоғары:
- кино және телевизиялық өнім өндіру саласында – 948,9 мың теңге;
- баспа ісінде – 700,2 мың теңге;
- телерадио хабарларын тарату саласында – 625,9 мың теңге.
Номиналды жалақы өсіп келе жатқанымен, инфляцияның әсерінен нақты сатып алу қабілеті барлық бағытта бірдей артқан жоқ. Сондықтан саланың әлеуметтік қорғалуын күшейту мәселесі әлі де өзекті.
Мемлекеттік қолдау жүйелі сипат алды
Соңғы жылдары журналистерді қолдау тек марапатпен шектелмей, нақты әлеуметтік бағдарламалармен толықты.
Мәселен, соңғы үш жылда Астанада 200-ге жуық журналист баспанамен қамтамасыз етілді. Биыл алғаш рет өңірлік БАҚ қызметкерлеріне де тұрғын үй беру басталды. Жалпы республика бойынша 66 журналистке пәтер табысталады.
Сонымен қатар үздік журналистерге дәстүрлі түрде URKER Awards, «Тұмар», «Парламент сөзі» секілді беделді марапаттар табысталады. Бұл сыйлықтар кәсіби шеберлікті бағалап қана қоймай, саланың сапалы дамуына да серпін береді.
Болашақ журналист қандай болуы керек?
Жасанды интеллект мәтін жаза алады, бейне жасай алады, тіпті дауыс көшіре алады. Бірақ ол оқиға орнына барып, адамның көңіл күйін сезіне алмайды, қоғам алдындағы моральдық жауапкершілікті арқаламайды.
Сондықтан болашақ журналист:
- деректерді тексеруді жетік меңгерген;
- мультимедиалық форматтарды игерген;
- жасанды интеллект құралдарын тиімді пайдаланатын;
- ең бастысы, кәсіби этиканы сақтайтын маман болуы тиіс.
Технология журналистиканы алмастырмайды. Керісінше, кәсіби журналистің қоғамдағы маңызын бұрынғыдан да күшейте түседі.
Қорытынды
Қазақстан медиасы соңғы жылдары ауқымды өзгерістер кезеңінен өтіп жатыр. Заңнаманың жаңаруы, цифрландырудың қарқынды дамуы, әлеуметтік қолдау тетіктерінің кеңеюі және сөз бостандығын қорғауға бағытталған реформалар саланың жаңа деңгейге көтеріліп келе жатқанын көрсетеді.
Бірақ кез келген өзгерістің өзегі – адам. Ақпараттың ақиқаттығын сақтап, қоғамның сеніміне ие болатын да, жалған ақпаратпен күресетін де – журналист.
Сондықтан Бұқаралық ақпарат құралдары қызметкерлері күні – тек кәсіби мереке емес. Бұл – қоғамның сенімі мен жауапкершілігін арқалаған мамандардың еңбегіне көрсетілген құрмет.
