Тарихта аты аңызға айналған тұлғалар аз емес. Алайда өмірі де, өлімі де ғасырлар бойы құпияға айналған тарихи кейіпкерлер санаулы ғана. Солардың бірі – Жошы хан.
Ол – әлем тарихында із қалдырған Шыңғыс ханның тұңғыш ұлы, Дешті Қыпшақ даласының билеушісі, кейін алып Алтын Ордаға негіз болған әулеттің атасы. Бірақ оның тағдыры тек жеңістер мен биліктен тұрмайды. Жошының есімі туған сәтінен бастап даумен қатар жүрді. Әкесімен арадағы салқын қатынас, мұрагерлікке байланысты тартыс, жұмбақ өлім – мұның бәрі оны тарихтағы ең құпия тұлғалардың біріне айналдырды.
Даумен басталған өмір
Жошының дүниеге келуі туралы әңгіме әлі күнге дейін тарихшылар арасында талқыланады. Оның анасы Бөрте Шыңғыс ханның сүйікті жары болған. Алайда дәл сол кезеңде Бөртені меркіт тайпасы тұтқынға алып кеткені белгілі. Кейін Шыңғыс хан әйелін қайтарып алады. Бірақ көп ұзамай дүниеге келген Жошының тегі туралы күмән сол заманның өзінде пайда болған. Шыңғыс хан Жошыны ресми түрде өз ұлы ретінде таныды. Дегенмен бұл күмән сарай ішіндегі тартысты тоқтатпады. Әсіресе Шағатайдың Жошыны жиі кемсіткені туралы деректер кездеседі. Кейбір тарихи жазбаларда оның “меркіттің баласы” деген ауыр сөздерді ашық айтқаны жазылған.
Бұл жай ғана отбасылық реніш емес еді. Ортағасырлық империя үшін мұрагерлік мәселесі аса маңызды болатын. Сондықтан Жошының шығу тегі төңірегіндегі күмән оның болашақ тағдырына тікелей әсер етті.
Ұлы қаған бола алмаған мұрагер
Көпшілік Жошы Шыңғыс ханның тұңғышы болғандықтан тақ мұрагері болуы керек еді деп ойлайды. Бірақ тарих мүлде басқаша өрбіді. Шыңғыс хан көзі тірісінде империяның болашағын ойлап, ұлдары арасындағы билік мәселесін бірнеше рет талқылаған. Сол жиындардың бірінде Жошы мен Шағатайдың арасындағы жанжал ашық қақтығысқа айналады. Бірі екіншісін мойындамайды. Ақырында Шыңғыс хан империя тағдырын үлкен дауға айналдырмас үшін үшінші ұлы Өгедейді мұрагер етіп таңдайды.
Осы сәттен бастап Жошы әкесінен біртіндеп алыстай бастаған деген пікірлер бар. Кей тарихшылар мұны жеке ренішпен байланыстырса, енді бірі оның Ұлы далаға жақын болуымен түсіндіреді.
Дешті Қыпшаққа жақын болған хан
Жошы өзге бауырларына қарағанда Дешті Қыпшақ даласына ерекше ықылас танытқан. Ол қазіргі Қазақстан аумағындағы көшпелі тайпалармен тығыз байланыс орнатты. Тіпті кей деректерде оның моңғол ақсүйектеріне қарағанда қыпшақтарға көбірек жақын болғаны айтылады. Жошыға Ертістен бастап Еділге дейінгі ұлан-ғайыр аумақ қарады. Бұл жер кейін Жошы ұлысы деп аталды. Болашақ Алтын Орданың негізі дәл осы өңірде қаланды.
Тарихшылардың айтуынша, Жошы көшпелі өмір салтын жақсы көрген. Ол Ұлы даланың табиғатына, аңшылыққа ерекше әуес болған. Қазақ арасында сақталған көптеген аңызда Жошының далада еркін жүргенді ұнатқаны айтылады.
Әкесімен арадағы салқындық
Жошы мен Шыңғыс хан арасындағы қатынас туралы түрлі дерек бар. Кей жазбаларда олардың арасы соңғы жылдары қатты суығаны айтылады. Әсіресе Хорезмге жасалған жорық кезінде екі жақтың көзқарасы жиі қайшы келген деген пікір кездеседі. Шыңғыс хан бағынбаған қалаларды аяусыз жазалауды қолдаса, Жошы кей жағдайда мәмілеге келуді жөн көрген деседі.
Сонымен қатар Жошының Дешті Қыпшақ даласында дербес саясат жүргізуге ұмтылғаны туралы да болжам бар. Кей зерттеушілер мұны Шыңғыс ханның күдігіне себеп болды деп санайды. Алайда нақты тарихи құжаттардың аздығынан бұл мәселеге қатысты біржақты тұжырым жасау қиын.
Жошы ханның жұмбақ өлімі
Жошының өміріндегі ең үлкен құпия – оның өлімі. Оның қалай қайтыс болғанына байланысты сұраққа тарих әлі нақты жауап берген жоқ. Халық арасында ең кең тараған аңыз – “Ақсақ құлан” туралы хикая. Аңыз бойынша, Жошы аң аулап жүрген кезде жаралы құлан үйірі қарсы шабуыл жасап, хан мерт болған. Қаралы хабарды ешкім Шыңғыс ханға жеткізуге батпағандықтан, атақты күйші Кетбұға домбырамен естірткен деседі. Осылайша қазақ даласында “Ақсақ құлан” күйі дүниеге келген деген сенім бар.
Ал тарихи деректерде Жошының ауыр дерттен қайтыс болғаны туралы мәліметтер де кездеседі. Кейбір зерттеушілер оның өлімі саяси астармен байланысты болуы мүмкін деген болжам айтады. Себебі сол кезеңде империя ішіндегі билік таласы күшейіп тұрған еді. Дегенмен бұл нұсқалардың ешқайсысы толық дәлелденбеген. Сондықтан Жошының қазасы әлі күнге дейін тарихтағы ең жұмбақ оқиғалардың бірі болып саналады.
Алтын Ордаға басталған жол
Жошы көзі тірісінде толық тәуелсіз мемлекет құрып үлгермесе де, оның ұлдары кейін алып империяның негізін қалады. Батый ханның тұсында Жошы ұлысы күшейіп, тарихқа Алтын Орда деген атпен енді. Алтын Орда бірнеше ғасыр бойы Еуразия кеңістігіндегі ең ықпалды мемлекеттердің біріне айналды. Оның құрамына қазіргі Қазақстан аумағының басым бөлігі кірді.
Кейін Қазақ хандығын құрған Керей мен Жәнібек те Жошы әулетінен тарады. Сондықтан тарихшылар Жошыны қазақ мемлекеттілігінің тарихи негізін қалаған тұлғалардың бірі ретінде қарастырады.
Ұлытаудағы үнсіз тарих
Бүгінде Жошы ханның есімі ең алдымен Ұлытаумен байланысты айтылады. Қарағанды облысындағы Жошы хан кесенесі – Қазақстандағы ең маңызды тарихи ескерткіштердің бірі. Кесене XIII ғасыр сәулет өнерінің сирек үлгілерінің қатарына жатады. Оның айналасында да түрлі аңыз сақталған. Көпшілік дәл осы жерде Жошы жерленген деп сенеді. Соңғы жылдары Ұлытау өңіріне қызығушылық артып келеді. Туристер мен зерттеушілер Жошы хан тарихына қайта үңіле бастады. Себебі Жошы – тек өткеннің кейіпкері емес. Ол Ұлы даланың саяси тарихын, қазақ мемлекеттілігінің тамырын түсінуге мүмкіндік беретін ерекше тұлға.
Ғасырлар өтсе де, Жошы ханның өміріндегі жұмбақтар толық ашылған жоқ. Бірақ бір нәрсе анық: оның есімі Ұлы дала тарихынан ешқашан өшпейді.
