Ұлы далада соғыс басталмас бұрын екі жақтың арасынан жекпе-жекке шығатын батырларды таңдау дәстүрі болған. Қалың қол бір-біріне қарсы тұрған сәтте әскер алдына екі жақтың ең мықты сарбаздары шығып, жеке айқасқа түсетін. Мұндай жекпе-жектің нәтижесі кейде бүкіл шайқастың рухына әсер етіп, тіпті соғыстың тағдырын шешкен. Қазақ даласында «жекпе-жек» аталған бұл дәстүр талай батырдың есімін тарихта қалдырды.
Жекпе-жек дәстүрі қайдан шыққан?
Көшпелі қоғамдағы соғыс тәртібінде жекпе-жектің өзіндік орны болған. Негізгі шайқас басталмас бұрын екі жақтан бір-бір жауынгер ортаға шығып, күш сынасқан.
Бұл жай ғана екі адамның айқасы емес, бүкіл әскердің рухына ықпал ететін психологиялық сынақ саналған. Егер бір жақтың батыры жеңілсе, оның әскері де рухани тұрғыда әлсіреуі мүмкін еді. Ал өз батырынан жеңісті көрген қолдың жігері артып, шайқасқа деген сенімі күшейген.
Жеке айқасқа арнайы шыққан жауынгерді «жеке батыр» деп атаған. Жекпе-жектің барлық ережесі жазба түрде сақталмағанымен, бұл дәстүр ұрпақтан ұрпаққа ауызша жетіп, қазақтың батырлық жырлары мен тарихи аңыздарының өзегіне айналды.
Едіге мен Тоқтамыстың соңғы кездесуі
Алтын Орда тарихындағы ең белгілі тұлғалардың бірі – Едіге. Ол хандық ішіндегі билік үшін талас-тартыс күшейіп, мемлекет әлсіреген кезеңде өмір сүрді. Едіге бірқатар билеушілермен одақ құрып, енді бірімен соғысты. Оның басты қарсыластарының бірі Алтын Орда ханы Тоқтамыс болды.
Екі тұлғаның арасындағы текетірес бірнеше жылға созылды. Тарихи деректерге сәйкес, 1406 жылы Едіге Тоқтамысты қазіргі Ертіс өзені маңындағы Тар өзені бойында қуып жеткен.
Осы қақтығыс Тоқтамыстың өлімімен аяқталды. Ал Едіге кейінгі жылдары Дешті Қыпшақ даласындағы ең ықпалды саяси тұлғалардың біріне айналды.
Едіге мен Тоқтамыс арасындағы соңғы қақтығыс жекпе-жек туралы дала аңыздарымен де астасып кеткен. Бұл оқиға кейін қазақ және басқа түркі халықтарының эпостарында кеңінен жырланды.
Бұланты шайқасындағы белгісіз жігіт
Қазақ-жоңғар соғыстары кезеңінде жекпе-жек дәстүрі қайтадан маңызды рөл атқарды. Соның бірі – Бұланты-Білеуті шайқасына қатысты оқиға.
Аңыз бойынша, ұрыс алдында жоңғарлар өздерінің атақты батыры Жәңгірді жекпе-жекке шығарған. Ол кезде қазақ қолынан оған қарсы шығуға батылы жететін тәжірибелі батыр ізделген.
Сол сәтте әлі елге кеңінен танылмаған жас Мамай жекпе-жекке шығуға ниет білдіреді.
Айқас алғашында найзамен басталып, кейін балта мен қылышқа ұласқан деген дерек бар. Ақыры Мамай жоңғар батырын жеңіп, бұл жеңіс қазақ жасағының рухын көтерген.
Жеке айқастағы мұндай жеңістердің негізгі шайқас алдында ерекше маңызы болған. Бір батырдың жеңісі мыңдаған сарбаздың көңіл-күйіне әсер етуі мүмкін еді.
Қабанбайдың алғашқы жекпе-жегі
Қазақ тарихындағы атақты қолбасшылардың бірі Қабанбай батырдың да жекпе-жек жолы ерте басталған.
Қабанбайдың азан шақырып қойған аты – Ерасыл. Батырдың жоңғарлармен соғыстағы ерлігіне байланысты оған кейін Қабанбай деген есім берілген.
Аңыз бойынша, ол он алты жасында алғаш рет жекпе-жекке шығып, жоңғардың Долан Дашы есімді алып батырын жеңген.
Бұл оқиға жас Ерасылдың батыр ретінде қалыптасуына жол ашты. Әкесі мен ағасын жоңғарлардан айырған ол кейінгі өмірін елін қорғауға арнады.
Халық жадында Қабанбайдың 54 рет жекпе-жекке шығып, бірде-бірінде жеңілмегені туралы дерек сақталған. Бұл мәлімет батырдың халық арасындағы беделін айқындайтын аңыздық сипаттағы деректердің бірі ретінде айтылады.
Хан Жәңгір жекпе-жекте қаза тапты ма?
Қазақ хандығын жоңғар шапқыншылығы күшейген кезеңде басқарған тұлғалардың бірі – Салқам Жәңгір хан.
Есім ханның ұлы Жәңгір хан ел үшін аса күрделі кезеңде билік етті. Оның есімі әсіресе 1643 жылғы Орбұлақ шайқасымен байланысты.
Алайда Жәңгір ханның өмірінің соңы туралы деректерде түрлі мәлімет кездеседі. Халық арасында сақталған аңыздардың бірінде 1652 жылы ханның жоңғар қолбасшысы Галдамамен жекпе-жекке шығып, қаза тапқаны айтылады.
Дала дәстүрінде ханның немесе әйгілі батырдың жеке айқасқа шығуы таңсық болмаған. Себебі билеушілер де өздерін ел қорғаушысы әрі жауынгер ретінде көрсетуі тиіс еді.
Он жеті жастағы Барақтың ерлігі
XVIII ғасырдың ортасында қазақ-жоңғар соғыстарының соңғы кезеңдері өтіп жатқан еді. Қазақ жасақтары жоңғарлармен қатар Еділ бойындағы қалмақтармен де шайқасты.
Аңыздардың бірінде үш жүздің әскері Еділ бойында орналасқан қалмақтарға қарсы жорыққа шыққаны баяндалады. Сол кезде қазақ қолындағы атақты батырлардың көбі егде тартқан болатын.
Қалмақтардың Алакөбек атты қолбасшысына қарсы жекпе-жекке он жеті жастағы Барақ шыққан деген дерек бар.
Жас жігіттің мұндай қауіпті айқасқа өз еркімен шығуы әскер ішінде үлкен таңданыс туғызған. Алайда Барақ жекпе-жекте жеңіске жетіп, қарсыласының басын алғаны айтылады.
Осы жеңістен кейін қазақ әскері қалмақтарды талқандаған. Кейін Барақ батыр Алакөбектің ағасы, хан Сыбанның әскерімен де бірнеше рет шайқасқан деген дерек кездеседі.
Қарасай батырдың он бір жеңісі
Қазақтың әйгілі батырларының бірі – Қарасай батыр. Ол 1620 жылы Тобыл өзені бойындағы шайқаста ерлігімен көзге түсіп, қалмақ қолбасшыларын тұтқындағаннан кейін батыр атанған деген мәлімет бар. Кейін Есім хан оны өзінің кеңесшілерінің бірі еткен.
1627 жылы ойраттармен соғыс кезінде Қарасай батырдың әскери тактикасы ерекшеленді. Ол барлау арқылы ұрыс жүргізу және ор қазу тәсілдерін қолданған. Мұндай әдіс жауынгерлердің шығынын азайтып, қарсыластың күтпеген жерден шабуыл жасауына жол бермеуге мүмкіндік берген.
Сол жорықтардың бірінде Қарасай батыр жекпе-жекте қатарынан 11 рет жеңіске жеткен деген дерек айтылады.
Егер бұл көрсеткішті сол заманның әскери дәстүрі тұрғысынан қарастырсақ, бір батырдың бір жорықта бірнеше мәрте жекпе-жекке шығып, жеңіске жетуі оның жауынгерлік беделін айтарлықтай арттырған.
Жекпе-жек батырлық жырларға қалай енді?
Жекпе-жек дәстүрі қазақтың ауыз әдебиетінде терең із қалдырды. Қобыланды, Едіге, Алпамыс және басқа да батырлар туралы жырларда жеке айқастар маңызды көріністердің бірі ретінде суреттеледі.
Мұндай шығармаларда батырдың қарсыласымен жекпе-жекке шығуы оның физикалық күшін ғана емес, рухын, батылдығын және ел алдындағы жауапкершілігін танытатын сынақ ретінде көрсетіледі.
Мәселен, «Қобыланды батыр» жырының 29 нұсқасы әртүрлі өңірлерден жазылып алынған. Бұл эпостың кең таралғанын және батырлық дәстүрдің халық жадында қаншалықты терең орныққанын көрсетеді.
Қазақ хандығы дәуіріндегі атақты қолбасшылардың бірі Бөгенбай батыр да жекпе-жек дәстүрімен байланысты тарихи аңыздарда жиі аталады. Абылай хан тұсында қазақ қолын басқарған батыр жоңғарларға қарсы жүзден астам шайқасқа қатысып, бірде-бір соғыста жеңілмеген деген дерек бар.
Батырлар айқасының тарихи мәні
Жекпе-жек – жай ғана екі адамның күш сынасуы емес. Көшпелі қоғам үшін ол әскер рухын көтерудің, батырдың мәртебесін айқындаудың және қарсыластың сағын сындырудың бір тәсілі болды.
Алайда жекпе-жек туралы жеткен деректердің барлығы бірдей жазба тарихи құжаттармен растала бермейді. Олардың бір бөлігі ғасырлар бойы ауызша тараған аңыздар мен эпостар арқылы сақталған. Сондықтан әр оқиғаны тарихи дерек пен халық жадындағы аңыздың ерекшелігін ескере отырып бағалау қажет.
Соған қарамастан жекпе-жек дәстүрі қазақтың әскери мәдениеті мен батырлық дүниетанымында айрықша орын алады. Алтын Орда дәуіріндегі Едігеден бастап Қабанбай, Қарасай, Бөгенбай секілді батырларға дейін жалғасқан бұл дәстүр – Ұлы даладағы ерлік идеалының көрінісі.
Жекпе-жекке шыққан батыр өз тағдырын ғана емес, артында тұрған қалың елдің намысын арқалады. Сондықтан дала тарихында батырдың жеңісі – жеке адамның жеңісі емес, бүкіл елдің рухын көтерген жеңіс саналды.
