Күз келіп, күн қысқара бастағанда бойды әлсіздік басып, ұйқышылдық пайда болуы мүмкін. Таңертең ояну қиындап, күнделікті іске деген ынта азайып, көңіл күй де жиі құбылады. Көп жағдайда мұны күзгі шаршау деп қабылдап, мән бере бермейміз. Алайда мұндай күй бірнеше аптаға созылып, қалыпты өмірге әсер ете бастаса, оның себебі маусымдық аффективті бұзылыс болуы мүмкін. Оның қандай белгілері бар және күзгі көңілсіздікті қалай жеңілдетуге болады?
Күзде көңіл күй неге өзгереді?
Күзде күн қысқарып, далада жарық азаяды. Бұл ағзаның ұйқы мен сергектік уақытын реттейтін биологиялық ырғағына әсер етеді. Яғни күн сәулесінің азаюына қарай ағза да жаңа маусымға бейімделе бастайды.
Осы кезеңде ұйқыға әсер ететін мелатонин мен көңіл күйді реттеуге қатысатын серотониннің бөлінуі өзгеруі мүмкін. Сондықтан күзде кей адам өзін әлсіз сезініп, тез шаршайды, ұйқышыл болып, бұрынғыдай белсенді жүре алмайды.
Дегенмен мұндай белгілер байқалды екен деп бірден депрессия деуге болмайды. Көңіл күйдің уақытша түсуі немесе шаршаңқылық маусым ауысқан кезде болуы мүмкін. Ал бұл жағдай ұзаққа созылып, жұмысқа, оқуға немесе күнделікті тіршілікке әсер ете бастаса, оған мән берген жөн.
Маусымдық депрессияның белгілері қандай?
Маусымдық аффективті бұзылыс көбіне жылдың белгілі бір мезгілінде қайталанып отырады. Әсіресе күз бен қыста белгілері күшейіп, көктем келгенде адамның жағдайы біртіндеп жақсаруы мүмкін. Оның негізгі белгілеріне мыналар жатады:
- бойды үнемі шаршау мен әлсіздік билеуі;
- бұрын қызық болған істерге зауқы соқпау;
- әдеттегіден көп ұйықтау немесе ұйқының бұзылуы;
- тәбеттің өзгеруі, тәтті және көмірсуы мол тағамдарға құмарлықтың артуы;
- бір нәрсеге зейін қоюдың қиындауы;
- көңіл күйдің ұзақ уақыт бойы түсуі;
- өзін қажетсіз сезіну, болашақтан үміт күтпеу.
Бұл белгілердің бір мезгілде байқалуы міндетті емес. Маусымдық аффективті бұзылысты анықтағанда мамандар жағдайдың жыл сайын белгілі бір кезеңде қайталанатынына және қанша уақытқа созылатынына да мән береді.
Кімдерге көбірек әсер етуі мүмкін?
Маусымдық көңіл күй өзгерісі кез келген адамда болуы мүмкін. Дегенмен күн сәулесі аз түсетін аймақтарда тұратындар мұндай өзгерісті жиірек сезінуі ықтимал. Сондай-ақ жақын туыстарының арасында депрессиямен ауырған адамдар болса, маусымдық аффективті бұзылысқа бейімділік жоғары болуы мүмкін.
Күнделікті өмір салты да адамның көңіл күйіне әсер етеді. Ұйқының тұрақсыздығы, түнге дейін телефон қарау, таза ауаға сирек шығу мен қимыл-қозғалыстың аздығы шаршауды күшейтіп, ағзаның жаңа маусымға бейімделуін қиындатуы мүмкін.
Күзгі көңілсіздікті қалай жеңілдетуге болады?
Ең алдымен ұйқы тәртібіне мән берген жөн. Күн сайын бір уақытта жатып, бір уақытта тұруға дағдыланған дұрыс. Демалыс күндері де қалыптасқан тәртіптен қатты ауытқымаған жөн.
Күндіз далада көбірек уақыт өткізуге тырысыңыз. Күн бұлтты болса да, ағза табиғи жарықты қажет етеді. Түскі үзілісте аздап серуендеу немесе жақын жерге көлікпен емес, жаяу бару да пайдалы.
Қимыл-қозғалысты да азайтпаған жөн. Ол үшін міндетті түрде спортзалға барудың қажеті жоқ. Жаяу жүру, жүзу, би билеу немесе күнделікті жеңіл жаттығу жасау сергіп, бойды жинауға көмектеседі.
Күзде тәттіге, ұннан жасалған тағамдарға тәбет артуы мүмкін. Сондықтан тамақтану тәртібін сақтап, құнарлы әрі әртүрлі тағам жеуге көңіл бөлген дұрыс.
Көңіл күй түскенде адам көбіне жалғыз қалғысы келіп, ешқайда баруға зауқы соқпайды. Бірақ мұндай кезде айналаңыздан алшақтап кетпеген жөн. Жақындармен әңгімелесу, достармен кездесу, отбасымен уақыт өткізу немесе сүйікті іспен айналысу көңіл күйді жақсартуға септігін тигізеді.
Жарық терапиясы көмектесе ме?
Маусымдық аффективті бұзылыс кезінде қолданылатын тәсілдердің бірі – жарық терапиясы. Ол үшін күн сәулесін алмастыратын арнайы жарық құрылғылары қолданылады. Әсіресе күз бен қыста табиғи жарық азайған кезде мұндай терапия адамның ұйқысы мен көңіл күйін реттеуге көмектесуі мүмкін.
Дегенмен терапияға арналған құрылғыны кәдімгі үй шамымен шатастырмаған жөн. Оны қолданудың өз тәртібі бар. Сондықтан жарық терапиясын бастамас бұрын, әсіресе көзге қатысты мәселе болса, дәрігермен кеңескен дұрыс.
D дәруменін өз бетінше қабылдауға бола ма?
Күн сәулесі азайған кезде D дәруменінің деңгейі де төмендеуі мүмкін. Бірақ күз келді екен деп оны өз бетінше қабылдай беру дұрыс емес. Алдымен ағзада D дәрумені тапшы ма, жоқ па, соны анықтап, қажетті мөлшерін дәрігермен кеңескен жөн.
Мелатонин мен антидепрессанттарды да дәрігердің нұсқауынсыз қабылдамаған дұрыс. Себебі әр адамның жағдайы әртүрлі, сәйкесінше емдеу тәсілі де жеке таңдалады.
Қай кезде дәрігерге барған дұрыс?
Егер әлсіздік пен көңілсіздік бірнеше күнде басылып, қалыпты тіршілікке кедергі келтірмесе, қатты алаңдаудың қажеті жоқ. Ал көңіл күй екі аптадан астам уақыт бойы түзелмей, жұмыс істеу, оқу немесе күнделікті шаруамен айналысу қиындай бастаса, маманға жүгінген жөн.
Ұйқы мен тәбеттің қатты өзгеруі, ешкіммен араласқысы келмеу, үнемі шаршау, бұрын жақсы көрген нәрселерге қызығушылықтың жоғалуы да назар аударуды қажет етеді.
Ал адамның өзіне зиян келтіру немесе өмір сүргісі келмеу туралы ойлары пайда болса, оны жай ғана «күзгі көңілсіздік» деп қабылдауға болмайды. Мұндай жағдайда дереу кәсіби көмекке жүгіну қажет.
Күзде ағза жаңа маусымға бейімделіп жатқанда адамның бұрынғыдан тезірек шаршап, көбірек демалғысы келуі мүмкін. Алайда мұндай күй ұзаққа созылып, күнделікті өмірге әсер ете бастаса, оны елемей жүре бермеген дұрыс.
