Қазақстанның жинақтаушы зейнетақы жүйесінде соңғы жылдардағы ең маңызды өзгерістердің бірі жүзеге аспақ. 2026 жылдың қыркүйегінен бастап азаматтар Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорындағы (БЖЗҚ) жинақтарының 100 пайызын жеке инвестициялық портфельді басқарушыларға (ИПБ) сенімгерлік басқаруға бере алады. Бұған дейін мұндай мүмкіндік жинақтың тек 50 пайызына ғана берілетін.
Не өзгерді?
Бұл өзгеріс салымшылардың инвестициялық еркіндігін кеңейтсе де, жауапкершілікті де арттырады. Сарапшылардың пікірінше, жаңа модель қазақстандықтардың қаржылық сауаттылығы мен тәуекелді бағалау мәдениетін қалыптастыруға ықпал етуі мүмкін.
Жаңа заңға сәйкес, БЖЗҚ салымшылары енді өздерінің барлық зейнетақы жинағын жеке басқарушы компанияларға өткізе алады. Бұл азаматтарға инвестициялық стратегияны өз қалауы бойынша таңдауға мүмкіндік береді.
Егер бұрын барлық қаражат негізінен Ұлттық банктің басқаруында қалып, оның бір бөлігін ғана жеке компанияларға беру мүмкін болса, енді бұл шектеу толық алынып тасталды.
Сонымен қатар мемлекет міндетті зейнетақы жарналарының нақты аударылған сомасының сақталуына бұрынғыдай кепілдік береді. Яғни салымшылардың негізгі жарналары заңмен қорғалады.
Мемлекет неге инфляция өтемінен бас тартады?
2027 жылдан бастап зейнетке шыққан азаматтарға инфляция айырмасы үшін төленетін біржолғы мемлекеттік өтемақы тоқтатылады. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі мұны жүйенің жаңа логикасымен түсіндіреді.
Егер азамат өз жинағын жеке инвестициялық компанияға сеніп тапсырса, онда инвестициялық тәуекелдің нәтижесін мемлекет емес, сол компания көтеруі тиіс.
Бұл халықаралық тәжірибеге де жақын тәсіл. Өйткені инвестициялық табысты таңдау құқығы болған жерде тәуекел де инвестордың таңдауы ретінде қарастырылады.
Жеке басқарушылардың жауапкершілігі қандай?
Министрліктің мәліметінше, жеке инвестициялық портфельді басқарушылар шығынға жол берген жағдайда айырманы өз капиталы есебінен өтеуге міндетті.
Сонымен бірге мұндай компанияларға қатаң талаптар қойылады:
- меншікті капиталы кемінде 1,9 млрд теңге болуы;
- инвестициялық қызмет тәжірибесінің болуы;
- қаржылық тұрақтылық талаптарына сай келуі.
Бұл талаптар салымшылардың қаржысын қорғауға бағытталған.
Ұлттық банк бұрынғысынша негізгі ойыншы болып қала береді
Тәуекелге барғысы келмейтін азаматтар үшін негізгі басқарушы ретінде Ұлттық банк қала береді. Заң бойынша Ұлттық банк зейнетақы активтерінің сақталуын қамтамасыз етуге және ұзақ мерзімді нақты табыстылыққа қол жеткізуге міндетті.
2028 жылға дейінгі стратегиялық жоспарға сәйкес, зейнетақы активтерінің кірістілігі инфляция деңгейінен кемінде 1 пайызға жоғары болуы көзделген. Бұл үшін инвестициялар әртараптандырылып, шетелдік сенімді қаржы құралдарына да орналастырылады.
Жаңа жүйенің бірнеше маңызды артықшылығы бар. Біріншіден, азаматтардың қаржысын басқаруда таңдау еркіндігі артады. Екіншіден, инвестициялық компаниялар арасында бәсекелестік күшейеді. Үшіншіден, жоғары табыстылыққа қол жеткізу мүмкіндігі көбейеді.
Егер басқарушы компания тиімді жұмыс істесе, салымшының жинағы Ұлттық банктің консервативті стратегиясынан жоғары өсім көрсетуі ықтимал.
Бірақ тәуекел де жоғары
Сонымен бірге сарапшылар бұл реформаның белгілі бір қауіптері бар екенін де айтады. Инвестициялық нарық әрдайым құбылмалы болады.
Егер басқарушы компания тиімсіз стратегия таңдаса немесе қаржы нарығында құлдырау орын алса, күтілген табысқа қол жеткізу қиын болуы мүмкін. Сондықтан азаматтар компанияны таңдағанда:
- оның инвестициялық нәтижелерін;
- тәуекел деңгейін;
- комиссиялық шығындарын;
- нарықтағы тәжірибесін мұқият зерделегені жөн.
Зейнетақы жүйесі тағы қалай өзгереді?
Қазіргі уақытта Үкімет зейнетақы жүйесін одан әрі жаңғырту бағытында бірнеше модельді қарастырып жатыр. Олардың қатарында:
- сақтандыру компонентін енгізу;
- «4+1» моделі;
- еңбек өтіліне негізделген жаңа тәсіл;
- Сингапур үлгісіндегі жүйе бар.
Негізгі мақсат – азаматтарға өмір бойы тұрақты төлемдер беретін әрі жоғалтқан табыстың кемінде 40 пайызын өтейтін тиімді жүйе қалыптастыру.
Қазақстанның зейнетақы жүйесіндегі жаңа өзгерістер азаматтарға бұрын-соңды болмаған инвестициялық еркіндік береді. Дегенмен бұл еркіндікпен бірге жауапкершілік те артады. Ендігі таңдаудың нәтижесі басқарушы компаниялардың кәсібилігіне ғана емес, салымшылардың қаржылық сауаттылығына да байланысты болады.
Егер реформа тиімді іске асса, Қазақстанның жинақтаушы зейнетақы жүйесі мемлекеттік кепілдіктер мен нарықтық инвестициялардың теңгеріміне негізделген жаңа кезеңге қадам басуы мүмкін.
