Еуропалық EU Reporter басылымы Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев жариялаған «Халықтық құрылыс» бағдарламасына арналған «Құрылыс! Тағы да құрылыс! Қазақстан инфрақұрылымды дамыту қарқынын жеделдетіп жатыр» атты мақала жариялады. Автор Ұлттық қордан мектептер, ауруханалар мен жолдар құрылысына шамамен 6,5 трлн теңге бағыттау жоспарын қарастырып, Қазақстанның бұл тәсілін халықаралық тәжірибемен салыстырған.
Қазақстан инфрақұрылымға инвестиция көлемін неге арттырып жатыр?
Үш жылға арналған бағдарламаны мұнай кірістері жинақталатын Ұлттық қор қаражаты есебінен қаржыландыру жоспарланған. Мектептер, ауруханалар мен жолдардан бөлек, бағдарламаға емханалар, спорт нысандары және көпірлер құрылысы да кіреді.
EU Reporter басылымының жазуынша, соңғы жеті жылда Қазақстан халқының саны 2 миллионнан астам адамға өскен. Қалалар кеңейіп, жаңа тұрғын аудандарға жас отбасылар қоныстанып жатыр. Соның салдарынан мектептердегі орын мен медициналық көмекке сұраныс қолданыстағы мекемелердің мүмкіндігінен жылдам артып келеді.
Басылымның бағалауынша, инвестиция салуды кейінге қалдыру қордаланған мәселелерді шешуге жұмсалатын болашақ шығындарды көбейтеді. Ұлттық резервтердің бір бөлігін инфрақұрылымға бағыттау арқылы Қазақстан келер ұрпаққа қаржылық жинақпен қатар ондаған жыл бойы пайдалануға болатын мектептер, балабақшалар, стадиондар мен медициналық мекемелер қалдыруды көздейді.
Бірінші кезеңге қандай жобалар енгізілді?
«Халықтық құрылыс» бағдарламасын жүзеге асыру басталып кетті. Бірінші кезеңде құны 1,3 трлн теңгеден асатын жобалар мақұлданған. Олар денсаулық сақтау және білім беру мекемелерін, мәдениет пен спорт нысандарын, инженерлік желілер мен жолдарды салуды қамтиды.
Бағдарлама бұған дейінгі мемлекеттік инвестицияларға негізделген. Соңғы жеті жылда Қазақстан әлеуметтік салаға шамамен 88 трлн теңге бағыттаған. Осы кезеңде қалалар мен ауылдарда мектептер, балабақшалар және медициналық мекемелер ашылды.
Білім беру саласына 33,2 трлн теңге бөлінген. Денсаулық сақтауға жұмсалған қаражат 15,5 трлн теңгені құрады. EU Reporter басылымының бағалауынша, ауылдық жерлерде жаңа мекемелер салу қала мен ауыл тұрғындарының білім беру және медициналық көмекке қол жеткізу мүмкіндіктері арасындағы алшақтықты азайтуға ықпал еткен.
Индонезия мен Норвегия мұнай кірістерін қалай пайдаланды?
Басылым халықаралық тәжірибе ретінде Индонезияны мысалға келтіреді. Бұл елде мектеп құрылысына бағытталған мемлекеттік инвестициялар балалардың білім алу мүмкіндігін кеңейткен. Кейін экономист, Нобель сыйлығының лауреаты Эстер Дюфло осы бағдарламаның нәтижелерін зерттеген. Оның есебінше, әр мың балаға шаққанда қосымша бір бастауыш мектептің салынуы оқу ұзақтығын арттырып, ересек жастағы табысты 1,5–2,7%-ға көбейткен.
Тағы бір мысал ретінде Норвегия аталады. Бұл елдің бюджеттік қағидасы ұзақ мерзімді перспективада тәуелсіз әл-ауқат қоры қаражатын оның күтілетін нақты кірістілігіне сәйкес пайдалануды көздейді. Қазіргі бағдар 3% деңгейінде белгіленген.
EU Reporter басылымы сингапурлық The Straits Times газетінде экономист Теренс Хоның Қазақстандағы балалардың жинақ шоттары туралы жариялаған мақаласын да атап өткен. Автор оларды мұнай кірістерін балалардың дамуына бағыттау тетігі ретінде қарастырады. Ал «Халықтық құрылыс» осы кірістердің бір бөлігін қоғамдық инфрақұрылымды қаржыландыруға пайдалануды көздейді.
Білім мен медицинаға салынған инвестицияның тиімділігі қалай бағаланады?
EU Reporter инвестицияның тиімділігін білім беру мен медициналық көмектің қолжетімділігіне, сондай-ақ халықтың өмір сүру жағдайының өзгеруіне қарай бағалауды ұсынады. Басылымның пікірінше, мұндай өзгерістер еңбек өнімділігі мен халық табысының өсуіне негіз қалайды.
БҰҰ Даму бағдарламасының 2025 жылғы баяндамасында Қазақстан адам дамуы индексі бойынша 193 ел мен аумақтың ішінде 60-орынға ие болды. Индекс мәні 0,837-ні құрады. Бұл – Орталық Азиядағы ең жоғары көрсеткіш. БҰҰ Даму бағдарламасының тұрақты өкілі Катажина Ваверня елдің өмір сүру деңгейі, адам дамуы және цифрлық трансформация бағыттарындағы «өлшенетін ілгерілеуін» атап өткен.
ЮНИСЕФ-тің «Generation 2050» баяндамасына сәйкес, Орталық Азия халқының жартысынан астамы 30 жасқа толмаған. Ұйымның бағалауынша, балалардың денсаулығына, біліміне және дамуына қосымша инвестиция салу 2050 жылға қарай өңірдегі жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнімді базалық болжаммен салыстырғанда 6–14%-ға арттыруы мүмкін.
EU Reporter Қазақстандағы өзгерістердің қатарында халықтың күтілетін өмір сүру ұзақтығының өсуін де атап өткен. 2025 жылы бұл көрсеткіш 76 жасқа жуықтап, тәуелсіздік жылдарындағы ең жоғары деңгейге жетті. Басылым бұл динамиканы өлім-жітімнің азаюымен, денсаулық сақтау жүйесінің дамуымен, медициналық көмектің қолжетімділігі мен сапасының артуымен байланыстырады.