Қазақ хандығының тарихында елдің тәуелсіздігі мен жер тұтастығы үшін аянбай күрескен хандар аз болған жоқ. Солардың ішінде ерекше орын алатын тұлғалардың бірі – Тәуекел хан.
Ол XVI ғасырдың соңында Қазақ хандығын басқарған, сыртқы саясатта батыл қадамдар жасап, әскери жорықтарымен ғана емес, дипломатиялық шеберлігімен де ерекшеленген көреген билеуші болды. Оның тұсында қазақ мемлекетінің халықаралық беделі артып, қазақ жерінің шекарасы кеңейіп, Орта Азиядағы саяси жағдайға ықпал ететін күшке айналды. Тәуекел ханның қызметі Қазақ хандығының дамуындағы жаңа кезеңді бастап берді және кейінгі Есім хан дәуірінің берік негізін қалады.
Тәуекел хан кім болды?
Тәуекел хан – Шығай ханның ұлы, атақты Есім ханның туған ағасы. Ортағасырлық деректерде оның есімі Тәуекел, Тәуеккел, Тәуаккул, Тәуеккел-сұлтан түрінде кездеседі. Ол жас кезінен-ақ әскери өмірге араласып, батылдығымен, ұйымдастырушылық қабілетімен және көрегендігімен танылды.
Тәуекелдің есімі алғаш рет XVI ғасырдың 80-жылдарындағы тарихи оқиғаларда аталады. Бұл кезеңде Қазақ хандығы күрделі саяси жағдайда өмір сүріп жатты. Бір жағынан Ноғай Ордасы әлсіресе, екінші жағынан Бұхар хандығы күшейіп, Сыр бойындағы қалалар үшін күрес күшейген еді. Осындай жағдайда өскен Тәуекел ерте жастан мемлекет ісіне араласып, ел тағдырына жауапты тұлғаға айналды.
Баба сұлтанға қарсы жорық және алғашқы ерлігі
1581 жылы Шығай хан ұлдарымен бірге Бұхар ханы ІІ Абдаллахтың шақыруымен Баба сұлтанға қарсы соғысқа қатысады. Бұл кезде Баба сұлтан Хақназар хан мен Жалым сұлтанның өліміне кінәлі саналып, қазақтар үшін ең қауіпті жаулардың бірі болатын.
Жорық барысында Тәуекел ерекше ерлік көрсетеді. Ол бірнеше шайқаста қарсыластың негізгі күштерін талқандап, Баба сұлтанның туған бауыры Тахир сұлтанды тұтқынға алады. Кейінгі шайқастардың бірінде қазақ жасақтары Баба сұлтанды толық жеңіліске ұшыратып, оны өлтіреді. Оның басы Абдаллах ханға жеткізіледі.
Бұл оқиға Тәуекелдің даңқын бүкіл Орта Азияға жайды. Ерлігі үшін ІІ Абдаллах оған алтынмен зерленген шапан, асыл тастармен көмкерілген белдік және Самарқанд маңындағы Африкент өңірін сыйлайды. Бірақ бұл одақ ұзаққа созылмайды.
Тәуекелдің хан тағына отыруы
1582 жылы Шығай хан қайтыс болғаннан кейін қазақ сұлтандарының қолдауымен Тәуекел хан болып сайланды. Оның билікке келуі Қазақ хандығы үшін өте маңызды кезең еді.
Жаңа ханның алдында бірнеше күрделі міндет тұрды:
- қазақ руларының бірлігін сақтау;
- Сырдария бойындағы тарихи қалаларды қайтару;
- Бұхар хандығының күшеюіне жол бермеу;
- шығыстағы ойраттар мен Моғолстан тарапынан болатын қауіптің алдын алу;
- жаңа халықаралық байланыстар орнату.
Тәуекел осы міндеттердің барлығын кезең-кезеңімен жүзеге асыруға кірісті.
Абдаллах ханмен арадағы қатынастың бұзылуы
Алғашында Тәуекел мен Абдаллах хан одақтас болғанымен, көп ұзамай олардың мүдделері қарама-қайшы келе бастады.
Абдаллах хан қазақтарға Түркістан өңіріндегі бірнеше қаланы беруге уәде еткен болатын. Бірақ негізгі қарсыластарын жеңген соң бұл уәдесін орындамайды. Керісінше, өзі күшейген сайын қазақ билеушілерінен қауіптене бастайды.
Тәуекел де Абдаллахтың саясаты қазақ жеріне қауіп төндіретінін жақсы түсінді. Сондықтан 1583 жылдан бастап ол Бұхар хандығымен барлық саяси байланысын үзді.
Осы кезден бастап Қазақ хандығының сыртқы саясаты мүлде жаңа бағытқа көшті.
Сырдария қалалары үшін күрес
Қазақ хандары үшін Түркістан, Сайрам, Сауран, Отырар, Ташкент сияқты қалалардың маңызы ерекше болды. Бұл қалалар тек сауда орталықтары ғана емес, саяси және рухани орталықтар саналды.
1586 жылы Тәуекел хан алғаш рет Ташкентке үлкен жорық ұйымдастырды.
Қазақ әскері қарсыластың бірнеше жасағын жеңгенімен, Самарқандтан келген қосымша күштердің әсерінен шешуші шайқасқа түспей кейін шегінеді.
Бұл жорық толық жеңіспен аяқталмаса да, Қазақ хандығының Сыр бойындағы қалаларға деген тарихи құқығын тағы бір мәрте дәлелдеді.
Кейінгі жылдары Тәуекел бұл бағыттағы күресін тоқтатқан жоқ.
Қазақ-орыс қатынастарының басталуы
Тәуекел хан әскери күшпен қатар дипломатияның да маңызын жақсы түсінді.
Бұхар хандығына қарсы сенімді одақтас іздеген ол Ресей мемлекетімен ресми қарым-қатынас орнатуға шешім қабылдады.
1594 жылы Мәскеуге Құл-Мұхаммед бастаған алғашқы қазақ елшілігі аттанды.
Елшіліктің негізгі мақсаттары:
- Бұхарға қарсы әскери одақ құру;
- Мәскеуде тұтқында жүрген Ораз-Мұхаммедті қайтару;
- оқ-дәрі және қару-жарақ алу;
- екі мемлекет арасындағы сауда байланысын дамыту.
1595 жылы Ресей де Вельямин Степанов бастаған өз елшілігін Қазақ хандығына жіберді.
Бұл қазақ-орыс дипломатиялық байланысының басталуы еді. Кейін бұл қарым-қатынас сауда мен халықаралық саясатта маңызды рөл атқарды.
Тәуекел ханның ең ірі жорығы
1598 жылы Бұхар хандығында саяси дағдарыс басталды. Абдаллах хан қайтыс болып, ел ішінде билікке талас күшейді.
Осы сәтті тиімді пайдаланған Тәуекел хан өзінің ең үлкен әскери жорығын ұйымдастырды.
Тарихшылардың мәліметінше, оның қолында 80-100 мыңға жуық сарбаз болған.
Жорық барысында қазақ әскері:
- Түркістанды;
- Ташкентті;
- Әндіжанды;
- Ахсиді;
- Самарқандты басып алды.
Бұл – Қазақ хандығы тарихындағы ең табысты әскери жорықтардың бірі болды.
Самарқандта Тәуекел өзінің туған інісі Есім сұлтанды 20 мың қолмен қалдырды.
Өзі негізгі әскерімен Бұхараны қоршауға аттанды.
Бұхара қоршауы және Тәуекелдің қаза болуы
Қазақ әскері Бұхараны жиырма күн бойы қоршауда ұстады.
Қаланы алу аз ғана уақыттың мәселесі сияқты көрінгенімен, шайқастардың бірінде Тәуекел хан ауыр жараланады.
Жараланған хан әскерімен бірге Ташкентке шегінеді.
Өкінішке қарай, алған жарақаты ауыр болып, көп ұзамай дүниеден өтеді.
Тәуекелдің мезгілсіз қазасы қазақ мемлекеті үшін үлкен қайғы болды.
Бірақ оның бастаған ісін туған інісі Есім хан жалғастырды.
Тәуекел ханның тарихи мұрасы
Тәуекел ханның есімі қазақ тарихында бірнеше маңызды жетістіктерімен қалды.
Ол:
- Қазақ хандығының халықаралық беделін көтерді;
- Ресеймен алғашқы ресми дипломатиялық байланыс орнатты;
- Бұхар хандығының үстемдігіне қарсы батыл күрес жүргізді;
- Сырдария бойындағы көптеген қалаларды Қазақ хандығына қайтарды;
- Қазақ мемлекетін әскери жағынан күшейтті;
- Орта Азиядағы саяси күштердің тепе-теңдігін өзгертті;
- Кейінгі Есім хан билігінің нығаюына негіз қалады.
Тәуекелдің жеңістері нәтижесінде Түркістан өңіріндегі қазақ ықпалы айтарлықтай күшейіп, Қазақ хандығы XVI ғасырдың соңында ең қуатты мемлекеттердің біріне айналды.
Қызықты тарихи деректер
- Тәуекел хан Баба сұлтанды жеңіп, Хақназар ханның кегін қайтарды.
- Ресейге ресми елшілік жіберген алғашқы қазақ ханы болды.
- Мәскеумен дипломатиялық байланыс орнатқан алғашқы қазақ билеушілерінің бірі саналады.
- Оның әскері 1598 жылы Самарқанд пен Ташкентті аз уақыт ішінде бағындырды.
- Бұхараны қоршаған алғашқы қазақ ханы болды.
- Ол қайтыс болғаннан кейін таққа туған інісі Есім хан отырды.
- Тәуекелдің тұсында Қазақ хандығының халықаралық беделі бұрын-соңды болмаған деңгейге көтерілді.
Тәуекел хан – қазақ тарихындағы ең көреген мемлекет қайраткерлерінің бірі. Ол батыр қолбасшы ғана емес, алысты болжайтын дипломат, ел бірлігін ойлаған реформатор әрі тәуелсіздік үшін күрескен қайсар тұлға болды. Оның жүргізген сыртқы саясаты, әскери жеңістері мен дипломатиялық бастамалары Қазақ хандығын жаңа деңгейге көтерді. Сырдария бойындағы қалаларды қайтару жолындағы күресі, Ресеймен байланыс орнатуы және Мауераннахрға жасаған жорықтары қазақ мемлекетінің күш-қуатын бүкіл Орта Азияға танытты.
Бүгінде Тәуекел ханның есімі қазақ мемлекеттілігінің нығаюымен, батыл саясатымен және ұлт мүддесін бәрінен жоғары қойған тарихи тұлға ретінде құрметпен аталады. Оның өмір жолы – ел тәуелсіздігі үшін күресудің, көреген көшбасшылықтың және мемлекетшілдіктің жарқын үлгісі
