Шәмші Қалдаяқов - қазақ музыкасының тарихында өшпес із қалдырған, ұлттық ән өнерінің биік деңгейге көтерілуіне айрықша үлес қосқан композитор. Оның әуезді әндері талай буынның жүрегінен орын алып, уақыт өткен сайын өз құндылығын жоғалтпай келеді. Композитордың туған күні – оның шығармашылық мұрасын тағы бір мәрте дәріптеп, кейінгі ұрпаққа танытатын маңызды күн, деп жазады El.kz интернет порталы.
Шәмші Қалдаяқовтың есімі аталғанда ең алдымен қазақтың сырлы да сазды әндері еске түседі. Оның шығармаларында халықтың қуанышы мен мұңы, махаббаты мен сағынышы, туған жерге деген сүйіспеншілігі мен елге деген ықыласы көрініс тапқан. Сондықтан композитор әндері белгілі бір кезеңнің ғана емес, тұтас ұлттың рухани қазынасына айналды.
Ән әлемінде өзіндік қолтаңбасын қалыптастырған Шәмші Қалдаяқовтың шығармашылығы қазақ мәдениетінің алтын қорынан берік орын алды. Ол кәсіби музыкалық білімі мен табиғи талантының арқасында қарапайым әрі жүрекке жақын әуендер туғызып, халықтың сүйікті композиторы атанды.
Әуенмен өрілген тағдыр
Шәмші Қалдаяқов 1930 жылы 15 тамызда қазіргі Түркістан облысының Отырар ауданында дүниеге келген. Азан шақырып қойған аты - Жәмшид. Кейіннен Шәмші деген есіммен елге танылды. Болашақ композитордың балалық шағы қазақтың дәстүрлі өнері мен халық әндері кең тараған ортада өтті. Музыкаға деген қызығушылығы ерте оянған ол кейін кәсіби білім алып, шығармашылық жолын қалыптастырды.
Шәмші Қалдаяқовтың шығармашылық ғұмыры қазақ ән өнерінің дамуымен қатар өрілді. Композитор көптеген ақындармен шығармашылық байланыс орнатып, олардың өлеңдеріне ән жазды. Әсіресе ақын Жұмекен Нәжімеденовпен бірлескен шығармашылық жұмысы қазақ музыкасының тарихында ерекше орын алады.
Олардың бірлескен еңбегінің нәтижесінде дүниеге келген «Менің Қазақстаным» әні кейін елдің рухани символдарының біріне айналды. Бүгінде бұл шығарма Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны ретінде орындалады.
«Менің Қазақстаным» – елдік рухтың әні
«Менің Қазақстаным» әнінің тарихы 1950-жылдардың ортасынан басталады. Әннің музыкасын Шәмші Қалдаяқов жазып, сөзін Жұмекен Нәжімеденов шығарған.
Бұл туынды алғаш дүниеге келгеннен бастап халық арасында кең тарады. Әннің әуені де, мәтіні де туған елге деген сүйіспеншілікті, еркіндікке ұмтылысты және азаматтық рухты бейнеледі. 2006 жылы «Менің Қазақстаным» Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны болып бекітілді. Осылайша Шәмші Қалдаяқовтың әуені бүкіл елдің ортақ әніне айналды.
Бүгінде Мемлекеттік Әнұран халықаралық жарыстарда, ресми жиындарда, мемлекеттік деңгейдегі іс-шараларда және ел өміріндегі маңызды сәттерде шырқалады. Әнұран орындалған сайын Шәмші Қалдаяқовтың есімі де жаңғырып отырады. Бұл – композитор шығармашылығының халық жадындағы мәңгілігінің бір көрінісі.
«Қазақ вальсінің королі» атануының сыры неде?
Шәмші Қалдаяқовты халық арасында «Қазақ вальсінің королі» деп атауы бекер емес. Оның көптеген әндері вальс ырғағымен жазылып, қазақ музыкасына жаңа тыныс әкелді.
Композитордың «Арыс жағасында», «Ақмаңдайлым», «Ақ бантик», «Қайықта», «Бақыт құшағында», «Сыр сұлуы», «Әнім сен едің», «Кешікпей келем деп ең», «Бәрінен де сен сұлу», «Теріскей» секілді әндері бірнеше буынның сүйіп тыңдайтын шығармаларына айналды. Шәмші әндерінің басты ерекшелігі – әуенінің жеңілдігі мен есте тез сақталуы. Композитор күрделі музыкалық тәсілдерге ұмтылмай-ақ, қарапайым әуен арқылы адамның жан дүниесіне әсер ете білді. Оның әндерін кәсіби әншілермен қатар қарапайым халықтың да орындауы осының дәлелі.
Композитор шығармаларында махаббат тақырыбы ерекше орын алады. Бірақ оның махаббат туралы әндері тек жеке сезімді суреттеумен шектелмейді. Туған жер, жастық шақ, достық, сағыныш, табиғат сынды тақырыптар да Шәмші шығармашылығының негізгі арқауына айналды.
Ақын мен композитор үндестігі
Шәмші Қалдаяқовтың шығармашылығын ақындармен шығармашылық байланыстан бөле-жара қарау мүмкін емес. Оның көптеген әндері қазақ поэзиясының көрнекті өкілдерінің өлеңдеріне жазылды. Композитор ән мәтіні мен әуеннің бір-бірімен үйлесуіне ерекше мән берген. Сондықтан оның шығармаларындағы сөз бен саз бір-бірін толықтырып, тыңдарманға тұтас көркем дүние ұсынады.
Әннің мәтініндегі әрбір жолға лайық әуен табу – композитордың шеберлігін танытты. Сол себепті Шәмші әндері сахнада ғана емес, халық арасында да кең тарады.
Оның шығармаларын тыңдаған адам белгілі бір дәуірдің тынысын сезінеді. Бір әннен жастықтың жалынды шағын, екіншісінен туған жерге деген сағынышты, тағы бірінен мөлдір махаббатты аңғаруға болады.
Халық сүйген композитор
Шәмші Қалдаяқовтың шығармашылық жолы бірқалыпты болған жоқ. Өнердегі өзіндік ұстанымы, мінезі мен таланты оны көпшілікке ерекше тұлға ретінде танытты. Композитордың әндері радио мен теледидардан үздіксіз орындалып, қазақ эстрадасының дамуына үлкен ықпал етті. Оның шығармалары белгілі әншілердің репертуарынан берік орын алды.
Шәмші әндерін орындаған өнерпаздардың қатарында қазақ ән өнерінің талай белгілі тұлғалары болды. Осы арқылы композитордың шығармалары бір орындаушыдан екіншісіне, бір буыннан келесі буынға жетті.
Ең бастысы – Шәмші әндері халықтың күнделікті өміріне еніп кетті. Олар тойда да, концертте де, отбасылық отырыста да айтылды. Бұл кез келген композитор үшін ең үлкен шығармашылық жетістіктің бірі.
Шәмші мұрасы – ұлт қазынасы
Шәмші Қалдаяқов 1992 жылы дүниеден өтті. Алайда оның өмірден озуы шығармашылық мұрасының ғұмырын тоқтатқан жоқ. Керісінше, уақыт өткен сайын композитор әндеріне деген қызығушылық арта түсті. Оның шығармалары жаңа орындаушылардың репертуарына еніп, түрлі музыкалық жобаларда қайта жаңғыртылып келеді.
Композитордың есімі елдің әр өңіріндегі көшелерге, мәдениет ошақтарына берілді. Шымкент қаласында Шәмші Қалдаяқов атындағы филармония жұмыс істейді. Композитордың туған жерінде де оның шығармашылық мұрасын дәріптеуге бағытталған мәдени шаралар тұрақты ұйымдастырылып келеді.
Сонымен бірге Шәмші шығармашылығына арналған ән байқаулары, концерттер мен музыкалық кештер өткізіліп, композитор әндері жас орындаушылардың орындауында қайта түлеп жүр. Бұл – ұлы композитор мұрасының уақытпен бірге жасай беретінін көрсетеді.
Әндері арқылы жаңа ұрпаққа жеткен тұлға
Қазіргі уақытта музыкалық талғам өзгеріп, жаңа жанрлар мен жаңа орындаушылар пайда болды. Соған қарамастан Шәмші Қалдаяқовтың әндері өз маңызын жоғалтқан жоқ. Оның шығармаларын бүгінгі жас әншілер де орындап жүр. Заманауи аранжировкалар арқылы жаңаша өңделген туындылар композитор әндерінің жаңа аудиторияға жетуіне мүмкіндік беруде.
Бұл ретте Шәмші мұрасын тек еске алу шараларымен шектемей, оны заманауи мәдени кеңістікте кеңінен насихаттау маңызды.
Әсіресе мектеп оқушылары мен студенттерге композитордың өмірі мен шығармашылығын таныстыру, оның әндерінің шығу тарихын зерттеу, музыкалық мұрасын цифрлық форматта қолжетімді ету – ұлттық өнерді кейінгі ұрпаққа жеткізудің тиімді жолдарының бірі.
Шәмші әндерін жас орындаушылардың жаңа форматта орындауы да композитор шығармашылығын қайта танытуға мүмкіндік береді. Өйткені классикалық туындының өміршеңдігі оның әр дәуірде жаңа тыңдарман табуымен өлшенеді.
Шәмші әндері неге ұмытылмайды?
Шәмші Қалдаяқовтың әндерін ондаған жыл өтсе де халықтың ұмытпауының бірнеше себебі бар. Біріншіден, оның әуендері ұлттық музыкалық болмысқа жақын. Қазақтың ән айту дәстүрін жақсы меңгерген композитор халыққа түсінікті әрі жүрекке жылы музыкалық тіл қалыптастырды.
Екіншіден, әндерінің тақырыбы адамзатқа ортақ сезімдерге негізделген. Махаббат, сағыныш, қуаныш, арман, туған жер – қай дәуірде де өзекті тақырыптар. Үшіншіден, Шәмші шығармаларының басым бөлігі халықпен бірге жасады. Оның әндері концерт залдарынан шығып, елдің күнделікті өміріне еніп кетті.
Сондықтан Шәмші Қалдаяқовты тек композитор ретінде емес, халықтың музыкалық жадын қалыптастырған тұлға ретінде бағалауға болады.
Туған күн – тағылымды тарихты жаңғыртатын күн
15 тамыз – Шәмші Қалдаяқовтың туған күні. Бұл дата композитордың өмір жолын еске алып қана қоймай, оның шығармашылық мұрасын кеңінен насихаттауға мүмкіндік береді.
Ұлттық музыка тарихында өзіндік орны бар тұлғаның мұрасын дәріптеу – мәдениет саласының ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті. Өйткені Шәмші әндері – өткеннің естелігі ғана емес, бүгінгі ұрпаққа да рухани азық болатын құндылық. Композитордың әр әнінің артында белгілі бір тарих, белгілі бір тағдыр, белгілі бір кезеңнің тынысы жатыр. Сол себепті оның шығармаларын тыңдау арқылы қазақ қоғамының бірнеше онжылдықтағы мәдени өмірін де тануға болады.
Шәмші Қалдаяқовтың әндері уақытты жалғап тұр. Кеше ата-анамыз тыңдаған әнді бүгінгі жастар орындап жүр. Ал ертең бұл әндерді олардың балалары айтатыны анық.
Қазақ әнінің мәңгілік әуені
Шәмші Қалдаяқовтың шығармашылық мұрасы – қазақ мәдениетінің ажырамас бөлігі. Ол ұлттық эстраданың қалыптасуына ықпал етіп қана қоймай, қазақ әнінің әуездік мүмкіндігін кеңейтті. «Қазақ вальсінің королі» атанған композитордың есімі бүгінде «Менің Қазақстаным» әні арқылы мемлекеттік деңгейде де мәңгілікке орнықты. Ал оның махаббат пен туған жерді жырлаған басқа да шығармалары халықтың жүрегінде сақталып келеді.
Шәмші Қалдаяқовтың өмірі мен шығармашылығы – бір адамның өнер жолы ғана емес, қазақ музыкасының тұтас бір дәуірінің шежіресі. Сондықтан композитордың туған күнін атап өту – өткенді еске алу емес, ұлттық өнердің құндылығын қайта бағалау. Шәмші әндерін насихаттау, зерттеу, орындау және кейінгі ұрпаққа жеткізу арқылы біз қазақ музыкасының алтын қорын сақтай түсеміз.
Шәмші Қалдаяқовтың әуені халықпен бірге жасай береді. Өйткені шынайы өнердің ғұмыры – авторының ғұмырынан әлдеқайда ұзақ.
