Рақымшылық немесе амнистия – кез келген мемлекет үшін құқықтық қана емес, әлеуметтік және саяси маңызы бар құрал. Бір жағынан, ол қателік жасаған адамдарға екінші мүмкіндік беруді көздейді. Екінші жағынан, қоғамда «қылмыс жасаған адамды мерзімінен бұрын босату қауіпсіздікке қауіп төндірмей ме?» деген заңды сұрақ туындайды.
Елімізде бұл мәселе 2025-2026 жылдары ерекше өзекті болды. Өйткені Конституцияның 30 жылдығына орай кең ауқымды рақымшылық жариялау туралы заң қабылданды.
Қазақстандағы жаңа рақымшылық қандай?
Конституцияның 30 жылдығына байланысты қабылданған рақымшылық актісі шамамен 15-16,5 мың адамды қамтиды. Оның ішінде колонияларда отырған азаматтардың бір бөлігі толық босатылса, мыңдаған адамның жаза мерзімі қысқартылады және пробациялық бақылауда жүрген азаматтарға да жеңілдіктер беріледі. Сонымен қатар Қазақстан тарихында алғаш рет әкімшілік рақымшылық қарастырылып, миллионға жуық айыппұлды кешіру мәселесі көтерілді.
Алайда бұл рақымшылық барлық сотталғандарға бірдей қолданылмайды. Терроризм, экстремизм, сыбайлас жемқорлық, адам өлтіру, зорлау секілді ауыр және аса ауыр қылмыстар жасағандар бұл тізімге кірмейді.
ІІМ өкілдері мен заң жобасын әзірлеушілердің айтуынша, негізгі мақсат – қоғамға елеулі қауіп төндірмейтін құқық бұзушылықтар үшін сотталған адамдарға түзелуге мүмкіндік беру.
Қоғам неге алаңдайды?
Рақымшылық туралы әңгіме басталған сайын қоғамда екі түрлі көзқарас қалыптасады. Бірінші көзқарас бойынша, кез келген мерзімінен бұрын босату қылмыстың қайталану қаупін арттыруы мүмкін. Кейбір азаматтар «бостандыққа шыққан адамдар қайтадан заң бұзса ше?» деген сұрақ қояды.
Бұл алаңдаушылық негізсіз емес. Криминология ғылымында рецидивизм мәселесі ең күрделі тақырыптардың бірі саналады. Егер адам түрмеден шыққаннан кейін жұмыс таба алмаса, тұрғын үй мәселесін шеше алмаса немесе қоғамға қайта бейімделмесе, оның қайта қылмыс жасау қаупі артады.
Сондықтан сарапшылар рақымшылықтың өзі емес, рақымшылықтан кейінгі бейімдеу саясаты маңызды екенін айтады.
Халықаралық тәжірибе не дейді?
Әлемдік тәжірибе рақымшылықтың қоғам қауіпсіздігіне автоматты түрде теріс әсер етпейтінін көрсетеді.
Мысалы, АҚШ пен Еуропада жүргізілген зерттеулерде қылмыс жасаған адамдарды тек ұзақ уақыт түрмеде ұстау әрдайым оң нәтиже бермейтіні анықталған. Кей жағдайда түрме ортасы адамның қайта әлеуметтенуіне кедергі келтіріп, рецидивизм қаупін арттыруы мүмкін.
Керісінше, босатылған азаматтарға жұмысқа орналасу, кәсіби оқыту, психологиялық қолдау және пробациялық бақылау ұсынылған жағдайда қайталама қылмыс деңгейі төмендейді. Яғни мәселе рақымшылықтың өзінде емес, мемлекет пен қоғамның бұрынғы сотталған адамдарды қаншалықты тиімді қайта бейімдей алатынында.
Қазақстан үшін негізгі қауіп қандай?
Қазақстандағы қазіргі рақымшылықтың ерекшелігі – оның іріктелген сипатта болуы.
Заң ауыр және аса ауыр қылмыс жасаған адамдарға қолданылмайды. Сондықтан қоғам үшін ең қауіпті санаттағы қылмыскерлер бостандыққа шықпайды.
Дегенмен тәуекел толық жойылады деуге болмайды. Себебі босатылған адамның қоғамға бейімделуі бірнеше факторға байланысты:
- жұмыспен қамтылуы;
- отбасының қолдауы;
- психологиялық жағдайы;
- пробациялық бақылаудың тиімділігі;
- жергілікті әлеуметтік қызметтердің жұмысы.
Егер осы тетіктер әлсіз болса, рақымшылықтың оң әсері төмендеуі мүмкін.
Рақымшылық түрмелер мәселесін шеше ала ма?
Рақымшылықтың тағы бір маңызды қыры – пенитенциарлық жүйеге түсетін жүктемені азайту.
Әлемнің көптеген елінде түрмелердің шамадан тыс толуы үлкен проблемаға айналған. Артық жүктеме мемлекет шығындарын көбейтеді, түзеу мекемелеріндегі жағдайды қиындатады және қайта тәрбиелеу жұмыстарының сапасына әсер етеді.
Сондықтан халықаралық ұйымдар жеңіл және орташа ауырлықтағы құқық бұзушылықтар бойынша балама жазаларды кеңінен қолдануды ұсынады. Қазақстандағы қазіргі рақымшылық та осы үрдіске сәйкес келеді.
Сарапшылар не дейді?
Құқықтанушылардың көпшілігі рақымшылықты ізгілендіру саясатының бір бөлігі ретінде бағалайды. Бірақ олар бір маңызды шартты алға тартады: рақымшылық жазадан толық босату ғана емес, адамның қоғамға қайта оралуына мүмкіндік беретін кешенді бағдарлама болуы керек.
Егер мемлекет тек босатумен шектелсе, нәтиже күткендей болмауы мүмкін. Ал егер жұмыспен қамту, әлеуметтік қолдау және бақылау қатар жүрсе, қоғам қауіпсіздігіне теріс әсер байқалмайды.
Қазақстанда ауыр және аса ауыр қылмыстар рақымшылыққа ілінбейді, сондықтан қоғам үшін тікелей қауіп деңгейі төмен.
