Қазақстан – бай тарихы мен мәдениеті, сан ғасырлық сәулет дәстүрі және заманауи архитектуралық шешімдері тоғысқан мемлекет. Тәуелсіздік жылдарында еліміздің әр өңірінде ұлттық нақыш пен заманауи инженерлік технологияларды үйлестірген көптеген ерекше ғимараттар салынды.
Бұл нысандар тек сәулет өнерінің туындысы ғана емес, сонымен қатар қалалардың тарихи, мәдени және экономикалық дамуының айқын белгісі болып саналады. Қазақстандағы ерекше ғимараттардың басым бөлігі Астана қаласында орналасқанымен, Алматы, Түркістан, Шымкент, Ақтау және басқа да өңірлерде өзіндік сәулеттік ерекшелігімен танылған көптеген нысандар бар. Олардың әрқайсысы өзіндік тарихымен, архитектуралық стилімен және атқаратын қызметімен ерекшеленеді. Құрлысшылар мерекесінде еліміздегі құрылысы ерекше 10 ғимаратқа тоқталмақпыз.
1. Бәйтерек монументі (Астана)
Бәйтерек – Қазақстанның ең танымал сәулет ескерткіштерінің бірі әрі елорданың басты символы. Монумент 2002 жылы пайдалануға берілді. Оның жалпы биіктігі – 105 метр, ал бақылау алаңы 97 метр деңгейінде орналасқан. Бұл сан 1997 жылы елорданың Алматыдан Астанаға көшірілгенін білдіреді.
Ғимараттың сәулеттік идеясы қазақ халқының ежелгі аңызына негізделген. Аңыз бойынша, өмір ағашының ұшар басына Самұрық құсы алтын жұмыртқа салады. Сол себепті монументтің төбесіне диаметрі 22 метр болатын алтын түсті шыны шар орнатылған. Бұл шар күн сәулесіне қарай түсін өзгертіп тұрады. Монумент ішінде көрме залдары, панорамалық алаң және Қазақстан Президентінің алақанының бедері орналасқан. Бәйтерек қазіргі уақытта Қазақстанның басты туристік орындарының біріне айналып, жыл сайын мыңдаған шетелдік және отандық саяхатшыларды қабылдайды.
2. Хан Шатыр ойын-сауық орталығы (Астана)
Хан Шатыр – әлемдегі ең үлкен шатыр үлгісіндегі ғимараттардың бірі. Оның биіктігі шамамен 150 метрді құрайды. Ғимараттың ерекше құрылымы болат арқандар арқылы тартылып тұрған алып шатырдан тұрады. Сыртқы қабаты арнайы мөлдір полимер материалымен қапталғандықтан, күн сәулесін жақсы өткізеді және ішкі температураны тұрақты сақтайды.
Кешеннің ішінде сауда орталықтары, кинотеатрлар, мейрамханалар, балалар ойын алаңдары, спорт кешендері және тіпті тропикалық жағажай орналасқан. Қыс мезгілінде сыртта аяз болғанымен, ішіндегі температура +25–30 градус шамасында сақталады. Бұл ғимарат заманауи инженерлік технологиялардың Қазақстандағы жарқын үлгісі болып табылады.
3. Бейбітшілік және келісім сарайы (Астана)
Бұл ғимарат өзінің ерекше пирамида пішінімен әлемге танымал. Сарайдың биіктігі мен табанының ұзындығы бірдей – 62 метр. Мұнда Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезі өткізіледі.
Ғимарат бірнеше қабаттан тұрады. Оның ішінде опера театры, мұражайлар, көрме залдары, конференция бөлмелері және қысқы бақ орналасқан. Пирамиданың жоғарғы бөлігіндегі түрлі түсті шынылар бейбітшілік пен халықтар достығын бейнелейді. Бұл ғимарат Қазақстанның бейбітшілік пен келісімді қолдайтын мемлекет екенін көрсететін маңызды сәулет нысандарының бірі.
4. «Нұр Әлем» сферасы (Астана)
2017 жылы өткен халықаралық EXPO көрмесінің басты нысаны болған «Нұр Әлем» ғимараты әлемдегі ең үлкен шар тәрізді ғимараттардың бірі болып есептеледі. Оның диаметрі 80 метрге жуық.
Ғимарат сегіз қабаттан тұрады. Әр қабатта жаңартылатын энергия көздеріне арналған интерактивті экспозициялар орналасқан. Күн, жел, су және ғарыш энергиясына арналған бөлімдер келушілерге ғылым мен техниканың жаңа жетістіктерін таныстырады. Қазіргі таңда бұл нысан болашақ энергиясы музейі ретінде жұмыс істейді.
5. Вознесенск кафедралды соборы (Алматы)
Алматы қаласындағы бұл тарихи ғимарат ХХ ғасырдың басында салынған және әлемдегі ең биік ағаш шіркеулердің бірі саналады. Оның биіктігі шамамен 56 метр.
Ғимараттың басты ерекшелігі – құрылысында металл шегелердің өте аз қолданылуы. Арнайы ағаш қосылыстарының арқасында ол бірнеше күшті жер сілкінісіне төтеп берген. Түрлі түсті күмбездері мен безендірілген қасбеті ғимаратқа ерекше көрік береді. Бүгінде бұл нысан Алматының басты тарихи және туристік орындарының бірі.
6. Республика сарайы (Алматы)
Республика сарайы – Алматы қаласының ең көрнекті мәдени ғимараттарының бірі. Ол кеңестік модернизм стилінде салынғанымен, сәулетінде қазақ ұлттық өрнектері қолданылған.
Ғимараттың төбесі ерекше инженерлік шешіммен тіректерсіз салынған. Соның арқасында концерт залының ішкі кеңістігі өте кең әрі акустикасы жоғары деңгейде жасалған. Республика сарайында халықаралық концерттер, фестивальдер және мемлекеттік іс-шаралар өткізіледі.
7. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі (Түркістан)
Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – Қазақстандағы ең әйгілі тарихи сәулет ескерткіштерінің бірі. Ол XIV ғасырдың соңында Әмір Темірдің бұйрығымен салынған.
Кесененің алып күмбезі Орта Азиядағы ең үлкен кірпіш күмбездердің қатарына жатады. Ғимаратта көптеген бөлмелер, кітапхана, үлкен қазандық және қасиетті орындар орналасқан. Кесене ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілген және Қазақстандағы ислам мәдениетінің аса маңызды орталығы болып саналады.
8. Қарахан кесенесі (Тараз)
Тараз қаласындағы Қарахан кесенесі XI ғасырдағы Қарахан әулетінің сәулет өнерінің көрнекті үлгісі болып табылады. Ғимарат толықтай күйдірілген кірпіштен тұрғызылған.
Кесененің сыртқы қабырғалары геометриялық өрнектермен безендірілген. Ғасырлар бойы бірнеше рет қайта жөнделгенімен, ол өзінің тарихи құндылығын сақтап келеді. Бұл ескерткіш ортағасырлық Қазақстандағы құрылыс өнерінің жоғары деңгейде дамығанын көрсетеді.
9. Отпан тау кешені (Маңғыстау облысы)
Маңғыстау өңіріндегі Отпан тау тарихи-мәдени кешені дәстүрлі қазақ сәулеті мен қазіргі архитектураның үйлесімі ретінде салынған. Кешеннің негізгі бөлігі ұлттық өрнектермен безендірілген биік мұнарадан тұрады.
Бұл жер ежелден Адай руының бірлік белгісі саналған. Бүгінде кешен тарихи-танымдық және туристік орталыққа айналып, ұлттық мерекелер мен мәдени шаралар өткізілетін орын ретінде белгілі.
10. Отырар кітапханасы ғылыми-әмбебап кешені – Түркістан қаласы
Заманауи ғимарат қажет болса, Түркістандағы «Отырар» кітапханасын қарастыруға болады. Оның сәулетінде шығыстық өрнектер, кең әйнек беттер және заманауи геометриялық пішіндер біріктірілген. Ғимарат тек кітап сақтайтын орын емес, ғылыми кездесулер, көрмелер және мәдени іс-шаралар ұйымдастырылатын қоғамдық кеңістік ретінде жобаланған. Бұл нысан көне Түркістанның тарихи келбеті мен жаңа қаланың заманауи бағытын байланыстырады.
Қазақстандағы ерекше сәулет нысандары елдің бай тарихи мұрасы мен заманауи даму бағытын қатар көрсетеді. Астанада орналасқан Бәйтерек, Хан Шатыр және «Нұр Әлем» сияқты ғимараттар тәуелсіз Қазақстанның жаңа келбетін танытса, Алматыдағы Вознесенск кафедралды соборы мен Республика сарайы елдің мәдени өмірінің маңызды орталықтары болып табылады. Ал Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Тараздағы Қарахан кесенесі және Маңғыстаудағы Отпан тау кешені халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан сәулет өнерінің баға жетпес мұрасы саналады. Осындай бірегей ғимараттар Қазақстанның әр өңірінің өзіндік ерекшелігін айқындап, елдің туристік әлеуетін арттыруға, мәдени құндылықтарын насихаттауға және ұлттық мақтаныш сезімін қалыптастыруға зор үлес қосып келеді.
