Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы жариялаған Адам дамуы индексі бойынша Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы мен Орталық Азия елдерінің арасында бірінші орынға шықты. 2025 жылғы баяндамада 2023 жылдың деректері пайдаланылған.
Соған сәйкес Қазақстан әлемнің 193 мемлекеті мен аумағының ішінде 60-орынға ие болды. Елдің Адам дамуы индексі 0,837-ні құрап, Қазақстан адам дамуы деңгейі өте жоғары мемлекеттер қатарына енді.
Экономикалық өсім мемлекеттің даму деңгейін сипаттайтын маңызды көрсеткіш болғанымен, ол халықтың нақты өмір сапасын толық көрсете алмайды. Осыған байланысты халықаралық ұйымдар елдердің әлеуметтік және экономикалық жағдайын жан-жақты бағалау үшін Адам дамуы индексін қолданады. Бұл көрсеткішті Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы әзірлеген. Индекс мемлекеттердің жетістігін тек экономика көлемімен емес, азаматтардың денсаулығы, білім алуға қолжетімділігі және тұрмыс деңгейі арқылы бағалайды.
Адам дамуы индексін есептеу кезінде халықтың туған кездегі күтілетін өмір сүру ұзақтығы, күтілетін оқу ұзақтығы, орташа білім алу мерзімі және сатып алу қабілетінің паритеті бойынша жан басына шаққандағы жалпы ұлттық табыс есепке алынады. Индекс мәні нөл мен бірдің аралығында белгіленеді. Көрсеткіші 0,800 және одан жоғары мемлекеттер адам дамуы өте жоғары елдер қатарына жатады. 0,700 бен 0,799 аралығындағы елдер жоғары, 0,550 мен 0,699 аралығындағы мемлекеттер орташа, ал 0,550-ден төмен көрсеткішке ие елдер адам дамуы төмен мемлекеттер ретінде бағаланады. Қазақстанның 0,837 нәтижесі еліміздің ең жоғары санатқа кіретінін көрсетеді.
Қазақстанның бұл нәтижесі ТМД мен Орталық Азия бойынша ең жоғары көрсеткіш болды. Елден кейін Ресей 0,832 индексімен 64-орынға, Беларусь 0,824 көрсеткішімен 65-орынға, ал Армения 0,811 индексімен 69-орынға орналасты. Аталған төрт мемлекет те адам дамуы деңгейі өте жоғары елдер тобына енді. Әзербайжанның индексі 0,789, Молдованың көрсеткіші 0,785, Украинаның индексі 0,779 болды. Түрікменстан 0,764, Өзбекстан 0,740, Қырғызстан 0,720 көрсеткішімен адам дамуы жоғары мемлекеттер қатарына кірді. Тәжікстан 0,691 индексімен 128-орынға тұрақтап, қарастырылған елдердің ішінде адам дамуы орташа санатқа енген жалғыз мемлекет болды.
Қазақстандағы күтілетін өмір сүру ұзақтығы 74,4 жылға жетті. Бұл көрсеткіш Беларусьпен бірдей және Ресейдегі 73,2 жылдық нәтижеден жоғары. Өмір сүру ұзақтығы денсаулық сақтау жүйесінің сапасын, медициналық қызметтердің қолжетімділігін, экологиялық ахуалды және халықтың әлеуметтік жағдайын сипаттайтын маңызды өлшемдердің бірі саналады.
Білім беру саласында да Қазақстан жоғары көрсеткіштерге ие болды. Елдегі күтілетін оқу ұзақтығы 14 жылды, ал азаматтардың орташа білім алу мерзімі 12,5 жылды құрады. Бұл қазақстандықтардың мектепте, колледжде және жоғары оқу орындарында білім алуға мүмкіндігі жоғары екенін білдіреді. Соңғы жылдары еліміздің университеттері де халықаралық рейтингтерде өз позицияларын жақсартып келеді. Алматы мен Астана студенттер үшін тартымды қалалар қатарына еніп, Қазақстанның Орталық Азиядағы білім беру орталығы ретіндегі мәртебесін нығайтты.
Сатып алу қабілетінің паритеті бойынша Қазақстандағы жан басына шаққандағы жалпы ұлттық табыс 30,9 мың АҚШ долларынан асты. Өңірдегі қарастырылған мемлекеттердің ішінде бұл көрсеткіш Ресейде ғана жоғары болып, 39,2 мың АҚШ долларын құрады. Беларусьте жан басына шаққандағы табыс 26,7 мың доллар, Арменияда 20,2 мың доллар деңгейінде болды. Бұл деректер Қазақстанның экономикалық әлеуеті мен халықтың сатып алу мүмкіндігінің өңір елдерімен салыстырғанда жоғары екенін көрсетеді.
2023 жылы әлем бойынша Адам дамуы индексінің орташа көрсеткіші 0,756 болды. Еуропа және Орталық Азия аймағындағы орташа көрсеткіш 0,818-ді құрады. Қазақстанның 0,837 индексі әлемдік орташа деңгейден 0,081 тармаққа, ал өңірлік көрсеткіштен 0,019 тармаққа жоғары болды. Бұл еліміздің адам капиталы, білім беру, денсаулық сақтау және табыс деңгейі бойынша әлемдік және өңірлік орташа нәтижелерден озық тұрғанын аңғартады.
Қазақстанның Адам дамуы индексі ұзақ мерзім ішінде тұрақты өсім көрсетті. 1990 жылы елдің индексі 0,689 болса, 2023 жылы 0,837-ге дейін өсті. Осы кезеңде жалпы өсім 0,148 тармақты немесе 21,5 пайызды құрады. Пандемия жылдары көрсеткіш уақытша төмендеп, 2021 жылы 0,816 болды. Алайда 2022 жылы индекс 0,831-ге жетіп, пандемияға дейінгі нәтижеден асып түсті. 2023 жылы Қазақстан 0,837 көрсеткішіне қол жеткізіп, қарастырылған кезеңдегі ең жоғары нәтижесін көрсетті.
БҰҰДБ-ның 2025 жылғы баяндамасы «Таңдау мәселесі: жасанды интеллект дәуіріндегі адамдар және мүмкіндіктер» деп аталады. Құжатта жасанды интеллекттің адам өміріне, экономикаға және қоғамның дамуына ықпалы қарастырылған. Сарапшылардың пікірінше, жасанды интеллект білім беру сапасын арттыруға, медициналық қызметтерді жетілдіруге, еңбек өнімділігін көтеруге және мемлекеттік басқаруды тиімді етуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар технологияларға қолжетімділік барлық азаматтар мен мемлекеттер үшін бірдей болмаған жағдайда, цифрлық теңсіздік күшейіп, әлеуметтік айырмашылықтардың арту қаупі бар.
Қазақстанда цифрлық трансформация мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарының біріне айналды. Мемлекеттік басқару, денсаулық сақтау, білім беру, салықтық әкімшілендіру, көлік, құрылыс, жер және су ресурстарын басқару салаларына жасанды интеллект пен цифрлық технологияларды енгізу жоспарланып отыр. Елде Digital Qazaqstan тұжырымдамасын әзірлеу, Цифрлық кодекс қабылдау, жасанды интеллект саласындағы жаңа институттарды қалыптастыру және Alatau City инновациялық қаласын дамыту бағытында жұмыстар жүргізілуде. Мұндай бастамалар қызмет көрсету сапасын жақсартып, халықтың күнделікті өмірін жеңілдетуге, білім мен медицинаға қолжетімділікті кеңейтуге мүмкіндік береді.
Қазақстанның ТМД мен Орталық Азия елдері арасында адам дамуы деңгейі бойынша бірінші орын алуы елдің әлеуметтік-экономикалық дамуындағы маңызды жетістік болып саналады. Өмір сүру ұзақтығының өсуі, білім беру жүйесінің дамуы, халық табысының артуы және цифрлық технологиялардың енгізілуі Қазақстанның халықаралық рейтингтегі жоғары орнын қамтамасыз етіп отыр. Дегенмен Адам дамуы индексі ел ішіндегі барлық айырмашылықты толық көрсете алмайды. Сондықтан алдағы уақытта өңірлер арасындағы теңсіздікті азайту, денсаулық сақтау сапасын арттыру, білім беру мүмкіндіктерін кеңейту, халық табысын көтеру және заманауи технологияларға тең қолжетімділікті қамтамасыз ету маңызды болып қала береді. Осы міндеттер жүйелі түрде орындалған жағдайда Қазақстан адам дамуы деңгейі бойынша әлемдік рейтингтегі позициясын одан әрі жақсарта алады.
