Қазақ тарихында әлі күнге дейін қызу талқыланатын оқиғалардың бірі – Қатаған қырғыны. Бұл оқиға жай ғана екі ханның тақ үшін тартысы болды ма, әлде тұтас бір халықтың тағдырын өзгерткен азамат соғысы ма? Тарихшылардың бұл мәселеге қатысты көзқарастары әртүрлі болғанымен, бір нәрсе анық – XVII ғасырдың басындағы осы қанды қақтығыс Қазақ хандығының кейінгі тағдырына үлкен ықпал етті.
Есім хан мен Тұрсын хан: билікке талас қалай басталды?
XVI ғасырдың соңында Қазақ хандығы сыртқы жаулармен қатар ішкі саяси дағдарысты да бастан кешіріп жатты. Тәуекел хан қайтыс болғаннан кейін билікке Есім хан келді. Алайда бұл кезеңде Ташкент өңірінде Тұрсын хан да ықпалды билеуші ретінде танылды.
Ортағасырлық деректердің бірқатары Тұрсын ханның Орта Азия қалаларында үлкен беделге ие болғанын көрсетеді. Ол Ташкентпен бірге Сайрам, Сауран, кей кездері Самарқанд пен Әндіжанға дейін ықпалын жүргізген. Кейбір зерттеушілер осыған сүйеніп, Тұрсынды Есім ханның басты саяси қарсыласы ғана емес, Қазақ хандығының жоғарғы билігіне үміткер тұлға ретінде бағалайды.
Қатағандар кім болған?
Қатағандар – ортағасырлық деректерде жиі кездесетін ірі тайпалық бірлестік. Олар туралы мәліметтер тек қазақ шежіресінде ғана емес, парсы, өзбек және моңғол жылнамаларында да сақталған.
Кейбір зерттеушілер XVI-XVII ғасырларда қатағандар қазақ құрамындағы ең көп санды тайпалардың бірі болған деп есептейді. Осы пікірді қолдайтын авторлар Қадырғали Жалайырдың деректеріне сүйеніп, қазақ жасақтарының едәуір бөлігін қатағандар құрағанын алға тартады. Дегенмен қазіргі академиялық тарихнамада олардың нақты саны жөнінде бірыңғай пікір қалыптаспаған.
Екі хан – екі саяси бағыт
Есім ханның басты мақсаты – Қазақ хандығын бір орталыққа бағындыру еді. Оның билігі Түркістан төңірегінде күшейді.
Ал Тұрсын хан Ташкентті экономикалық және саяси орталыққа айналдыруға күш салды. Ресей, Бұхара, Қашғар, Сібір және басқа мемлекеттермен сауда байланыстарын дамытуға ұмтылғаны жөнінде архивтік құжаттар кездеседі.
Осы себепті кейбір тарихшылар Есім мен Тұрсын арасындағы күресті тек тақ таласы емес, мемлекеттік даму жолын таңдаудағы қарама-қайшылық ретінде қарастырады. Алайда мұндай тұжырым ғылыми ортада толық мойындалған көзқарас емес.
1627 жыл: шешуші соғыс
1627 жылы Есім хан ойраттарға қарсы жорықта жүрген кезде Тұрсын хан Түркістанға шабуыл жасап, хан ордасын ойрандады деген дерек көптеген тарихи еңбектерде кездеседі.
Бұл әрекет қазақ руларының көпшілігінің наразылығын туғызады. Жорықтан оралған Есім хан Тұрсынға қарсы үлкен қол жинап, Ташкентке аттанады.
Сайрам маңындағы шайқаста Тұрсын хан жеңіліске ұшырап, қаза табады. Осыдан кейін қазақ тарихындағы ең қайғылы оқиғалардың бірі басталады.
Қатаған қырғыны
Тұрсын ханның негізгі тірегі болған Қатаған тайпасы Есім ханның қаһарына ұшырайды.
Ортағасырлық деректерде тайпаның ауыр жазаға тартылғаны айтылады. Көптеген адамдар қаза тауып, тірі қалғандарының бір бөлігі басқа рулардың құрамына сіңіп кеткені баяндалады. Қазақ шежіресінде олардың біразы Ұлы жүздегі Шанышқылы, Орта жүздегі Қоңыраттың Жетімдер аталарына қосылғаны жөнінде мәліметтер бар. Өзге топтары Бұхара, Ауғанстан, Қырғызстан мен Шығыс Түркістанға кеткен деген пікірлер де кездеседі.
Дегенмен "қатағандар толықтай жойылды" немесе "қазақ халқының тең жартысы қырылды" деген тұжырымдардың нақты ғылыми дәлелі жоқ және олар қазіргі тарихшылар арасында даулы мәселе болып саналады.
Азамат соғысы ма?
Кейбір зерттеушілер бұл оқиғаны қазақ тарихындағы алғашқы ірі азамат соғысы ретінде бағалайды.
Шынында да, соғыстың екі жағында да қазақ рулары тұрды. Тұрсын ханды Қатағандар қолдаса, Есім ханның жағында көптеген өзге тайпалар болды.
Мұхтар Мағауин бұл оқиға туралы:
«Қатаған қырғыны – Есім ханның жеңісі емес, бүкіл Қазақ ордасының жеңілісі болды», – деп жазады.
Бұл пікір қазақ қоғамының ішкі бірлігінің әлсіреуіне назар аударады.
Жүздердің қалыптасуына әсер етті ме?
Соңғы жылдары кейбір авторлар Қатаған қырғынын қазақ жүздерінің қалыптасуымен байланыстырады. Олардың пікірінше, бұрынғы әскери-әкімшілік құрылым өзгеріп, кейінгі үш жүз жүйесінің қалыптасуына осы оқиғалар ықпал еткен.
Алайда бұл теорияны академиялық тарих ғылымы толық қабылдамаған. Жүздердің шығу тегі әлдеқайда күрделі процесс ретінде қарастырылады және бірнеше ғасыр бойы қалыптасқан деген пікір басым.
Қатағандардың ұрпақтары қайда?
Бүгінде қатағандардың ұрпақтары толық жойылып кеткен жоқ деген пікір кең таралған.
Шежірелік деректерде олардың:
- Ұлы жүздегі Шанышқылы құрамында;
- Қоңырат ішіндегі кейбір аталарда;
- Өзбек, қырғыз және ауған халықтарының құрамында сақталғаны айтылады.
Бұл мәселеде де нақты ғылыми консенсус жоқ, сондықтан әртүрлі нұсқалар қатар өмір сүріп келеді.
Тарихтан алынатын сабақ
Қатаған қырғыны – қазақ тарихындағы ең қайғылы беттердің бірі. Бұл оқиға сыртқы жаудан емес, өзара алауыздықтан туған қасірет ретінде есте қалды.
Есім хан мемлекетті біріктіру жолында қатал шешім қабылдады деген көзқарас бар. Ал Тұрсын хан өзін дербес билеуші ретінде орнықтыруға ұмтылды деп есептеледі. Қай тараптың әрекеті дұрыс болғанына тарихшылар әртүрлі баға береді.
Бірақ бір нәрсе анық: бұл қақтығыстың салдары тұтас Қазақ хандығына ауыр тиді. Елдің әскери күші әлсіреді, ішкі бірлікке сызат түсті, ал көп ұзамай қазақ даласына жоңғар қаупі күшейе бастады.
Сондықтан Қатаған қырғыны – тек өткеннің тарихы емес. Ол бүгінгі ұрпаққа бірлік пен ынтымақтың қаншалықты маңызды екенін еске салатын тарихи сабақ болып қала береді.
