Ортағасырлық тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулати дулат тайпасынан шыққан. Нұрлан Атығаев пен Әбілсейіт Мұқтар «Тарих-и Рашиди» еңбегіндегі деректерге сүйене отырып, моголдардың салт-дәстүрін зерттеген мақаласында осы жайтқа назар аударады. Хайдар Дулати Моғолстанда Тоғылық-Темір хан қайтыс болғаннан кейін билікті қолға алып, Әмір Темірмен ұзақ жылдар бойы соғысқан Қамар ад-Дин туралы кеңінен жазған. Ол да осы әулеттің өкілі болған.
Тарихшының арғы атасы Құдайдад Қамар ад-Диннің жиені еді. Ол хан әулетінің мұрагерін әмірден жасырып, аман алып қалған. Сондықтан Қамар ад-Дин туралы баяндауда автордың отбасылық тарихының да ықпалы бар. Бұл туралы El.kz материалында айтылады.
Әмір қай әулеттен шыққан?
Дулаттар ортағасырлық Моғолстандағы ықпалды тайпалардың бірі болды. Олардың билеушілері Шағатай ұлысының хандарына қызмет еткен. «Тарих-и Рашиди» деректеріне сәйкес, 1347 жылы осы тайпаның әмірі Болатшы Тоғылық-Темірді хан тағына отырғызып, мыңдық әскерді басқарған әмірлерді тағайындау және қызметінен босату құқығына ие болған.
Қамар ад-Дин Шыңғыс хан заманында билікке келген әмірлердің мұрагерлері ретінде Моғолстанның жекелеген аймақтарын басқарған бес ағайындының бірі еді. Болатшы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Құдайдад ханның жанындағы бас әмір қызметіне тағайындалды.
Қамар ад-Дин бұл лауазымды өзіне беруді сұрағанымен, Тоғылық-Темір хан оның өтінішін қабылдамаған. Кейінгі тарихшылар әмірдің хан ұлына қарсы бүлік шығаруын осы оқиғамен байланыстырады.
Билікке қалай келді?
1363 жылы Тоғылық-Темір хан қайтыс болып, оның орнына ұлы Ілияс Қожа отырды. Жаңа хан Мәуереннахрға жорық жасап, Әмір Хұсейн мен Әмір Темір бастаған күштерге қарсы тұрды. Алайда жеңіліске ұшыраған соң далаға шегінуге мәжбүр болды.
Кейін Ілияс Қожа Самарқанға қайта жорық жасады. Бірақ қала тұрғындары оған қақпаны ашпай, қоршау нәтижесіз аяқталды.
1368 жылы Моғолстанға қайтып келе жатқан жолда Ілияс Қожа қаза тапты. Оның өліміне сол кезде елдегі билікті қолына алған Қамар ад-Диннің қатысы болуы ықтимал. Осылайша, әмір Ыстықкөлден Іле өзенінің жоғарғы ағысына дейінгі ұлан-ғайыр далада жеке билік жүргізе бастады.
Моғолстан тарихына қатысты еңбектерде Тоғылық-Темір әулетінен шыққан 18 ханзада бір күнде өлтірілгені туралы дерек кездеседі. Ханның кенже ұлы Хызыр Қожаны Құдайдадтың анасы Мир Аға аман алып қалып, таулы аймаққа жасырады.
Әмір Темір Моғолстанға неге қайта-қайта жорық жасады?
Моғолстан жері Әмір Темір иеліктерінің солтүстігі мен шығысында орналасқан еді. Қамар ад-Диннің жасақтары сәтсіз жорықтарға қарамастан, Ташкент төңірегіне шабуыл жасауды жалғастырды. Әмір Темір дәуіріндегі тарихшылар Моғолстанды «Жете» деп атаған.
Шараф ад-Дин Әли Йәздидің «Зафар-наме» еңбегінде Әмір Темірдің Моғолстанға бес рет жорық жасағаны айтылады. Мұхаммед Хайдар Дулати де өз еңбегінде осы деректерге сүйенген.
Бесінші жорық кезінде Әмір Темірдің алдыңғы жасағы Қамар ад-Диннің әскерін Ыстықкөл маңында қуып жетеді. Қиян-кескі шайқастан кейін әмір шегінуге мәжбүр болып, оның иеліктері талқандалып, халқының бір бөлігі тұтқынға алынады. Әмір Темір қашқан билеушіні шежіреде Көшқар деп аталатын жерге дейін қуады.
Осы жорық кезінде Ұрыс ханмен арадағы қатынасы шиеленіскен Тоқтамыс оғлан да Әмір Темірге келеді. Әмір оны құрметпен қарсы алып, «ұлым» деп атап, алтын, қару-жарақ, аттар мен түйелер сыйлайды. Осыдан кейін Әмір Темір Самарқанға оралады.
Әмір қайдан пана тапты?
Моғолдар Ыстықкөл, Іле аңғары мен Тянь-Шаньның тау бөктерлерін мекендеп, көшіп-қонып жүрген. Дала арқылы өткен Әмір Темір әскерлері оларға үнемі шешуші шайқас таңуға мүмкіндік таба бермеген.
Деректерде Қамар ад-Диннің әскері түн ішінде қонысын тастап, қуғыншылардан бой тасалағаны айтылады. Жеңіске жеткен әскер Іле өзені бойындағы қоныстарды иеленгенімен, әмір тауға қарай шегініп, қарсыласы Самарқанға бет алған кезде қайта оралып отырған.
Профессор Меруерт Әбусейітова Қазақ хандығының құрылуына Ақ Орда мен Моғолстан тарихы негіз болғанын атап өтеді. Оның айтуынша, Мұхаммед Хайдар Дулати Керей мен Жәнібек сұлтандардың Моғолстанға көшіп келуін, өздеріне бағынышты ру-тайпалардың көптеген өкілдерін ертіп барғанын жазған. Қамар ад-Дин паналаған өңірлер арада бірнеше онжылдық өткен соң қазақ мемлекеттілігінің негізін қалаған сұлтандарға да мекен болды.
Дархан Қыдырәлі Талас құрылтайы, Моғолстан және Қазақ хандығы туралы мақаласында тарихшы Юдиннің пікірін келтіреді. Оның пайымдауынша, моғолдар түркі тілінде сөйлеген қыпшақ тайпаларының бірлестігі болған. Олардың құрамына керейіт, қаңлы және дулат тайпалары кірген. Бүгінде дулат тайпасы Ұлы жүз құрамындағы ірі тайпалардың бірі ретінде белгілі.
Әмірдің өмірі қалай аяқталды?
Мұхаммед Хайдар Дулати моғолдардан естіген деректеріне сүйеніп, Қамар ад-Диннің өмірінің соңында шемен ауруына шалдыққанын жазады. Әмір Темір әскерінің жақындап қалғаны туралы хабар жеткенде, ол атқа мініп, тізгін ұстауға да шамасы келмеген.
Сонда айналасындағылар оны ну орманға апарып, екі күңімен және бірнеше күнге жететін азықпен қалдырып кеткен. Әскер кеткеннен кейін адамдар қайта оралғанда, әмірді де, оның серіктерін де таппаған. Олардың денесі де табылмаған.
Шежірешінің жазуынша, жергілікті халық Қамар ад-Диннің қысымынан құтылып, ал Әмір Темір солтүстік-шығыс шекарасына қатысты алаңдаушылығын азайтқан. Сондықтан ол Моғолстанға алтыншы рет жорық жасамаған.
Хайдар Дулати бұл оқиғаның нақты уақытын көрсетпейді. Анықтамалық еңбектерде Қамар ад-Диннің биліктен кетуі шамамен 1390 жылға жатқызылады. Әмірдің кейінгі тағдыры белгісіз болып қалған, оның қабірі де анықталмаған.
Қамар ад-Диннен кейін таққа кім отырды?
Құдайдад адамдарын Хызыр Қожаны іздеуге жібереді. Ханзада он екі жыл бойы Лобқатақ пен Сарығ-Ұйғыр секілді шалғай өңірлерде жасырынған еді. Ақыры оны сарайға жеткізген соң, Құдайдад ақсүйектерді жинап, Хызыр Қожаны хан көтереді.
Осылайша, Хызыр Қожа Қамар ад-Диннен кейін Моғолстан тағына отырған алғашқы хан болып, Әмір Темірмен бейбіт келісімге келеді.
Келісім екі билеуші әулеттің арасындағы некемен де бекітілді. 1397 жылы Әмір Темір Хызыр Қожаның Тоқал ханым есімді қызына үйленген. Хызыр Қожа Қытаймен шекаралас Тұрфан мен Қарақожа қалаларына жорық жасап, олардың тұрғындарын ислам дінін қабылдауға мәжбүрлеген.
Сондай-ақ ол Құдайдадқа Тоғылық-Темір ханның Болатшы әулетіне берген құқықтарын қайтарып, жаңа артықшылықтар қосқан. Олардың қатарында хан жарлықтарына ханның мөрінен кейін мөр басу құқығы да болған.
Мұхаммед Хайдар Дулати Тоғылық-Темірдің осы құқықтар тізімі жазылған моғол тіліндегі жарлығын өз көзімен көргенін айтады. Алайда құжат Шаһи-бек хан тұсындағы аласапыран жылдары жоғалып кеткен.
