Қазақстанда мемлекет пен қоғам арасындағы диалогтың жаңа институты қалыптасып келеді. 2026 жылы Қазақстан Халық Кеңесін құру бастамасы конституциялық деңгейде бекітіліп, оның қоғамның түрлі топтарының пікірін мемлекеттік шешімдерге жеткізетін жоғары консультативтік орган ретіндегі орны айқындалды. Кеңеске заң жобаларын енгізу және республикалық референдум өткізу туралы бастама көтеру сияқты өкілеттіктер беру көзделген.
Халық Кеңесінің алдында тұрған міндеттердің бірі – қоғамдық келісімді нығайту ғана емес, азаматтарды алаңдататын әлеуметтік мәселелерді жүйелі түрде талқылау. Өйткені әлеуметтік әділеттілік ұғымы тек табысты теңестірумен шектелмейді. Ол адамның сапалы білімге, медицинаға, жұмысқа, қауіпсіз ортаға және мемлекеттік мүмкіндіктерге тең қол жеткізуін де қамтиды. Осы тұрғыдан алғанда Халық Кеңесі үшін қандай мәселелер басым болуы керек?
Халық Кеңесін құру туралы бастама Мемлекет басшысының Ұлттық құрылтайдың V отырысында айтқан ұсыныстарынан бастау алды. Президент жаңа органды Қазақстан халқының барлық этностары, әлеуметтік топтары мен өңірлерінің өкілдерін қамтитын жоғары консультативтік орган ретінде қарастыруды ұсынған еді.
Конституциялық реформа аясындағы ұсыныстарға сәйкес, Халық Кеңесі ішкі саясаттың негізгі бағыттары, қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлік жөнінде ұсыныстар әзірлей алады. Бұдан бөлек, Кеңес Құрылтайға заң жобаларын енгізіп, республикалық референдум тағайындау туралы бастама көтеруге құқылы болады.
2026 жылғы 2 шілдеде Президент Халық Кеңесінің Хатшылығын құру туралы жарлыққа қол қойды. Бұл институттың ұйымдастырушылық негізін қалыптастыруға бағытталған нақты қадам болды. Демек, Кеңестің маңызы оның атауында ғана емес, қоғамның әртүрлі топтарының пікірін мемлекеттік саясатпен байланыстыратын тұрақты алаңға айналу мүмкіндігінде.
Әлеуметтік әділеттілік деген не?
Қоғамда «әділеттілік» деген ұғым көбіне жалақы немесе әлеуметтік төлем мәселесімен байланыстырылып жатады. Алайда қазіргі түсінікте әлеуметтік әділеттілік әлдеқайда кең. Ол кемінде төрт өлшемді қамтиды.
Біріншісі – мүмкіндіктердің теңдігі. Адамның туған жері, отбасының әлеуметтік жағдайы немесе тұрғылықты өңірі оның сапалы білім алуына, медицинаға жүгінуіне немесе жақсы жұмыс табуына кедергі болмауы керек.
Екіншісі – ресурстарға әділ қолжетімділік. Бұл жерде мемлекеттік бюджет, әлеуметтік инфрақұрылым, тұрғын үй, көлік, интернет және басқа да қоғамдық игіліктер туралы сөз болады.
Үшіншісі – еңбектің әділ бағалануы. Адамның табысы оның еңбегінің күрделілігіне, біліктілігіне және еңбек нарығындағы сұранысқа сәйкес болуы маңызды.
Төртіншісі – шешім қабылдауға қатысу мүмкіндігі. Азамат өзіне қатысты шешімдердің қалай қабылданатынын білуге, пікір білдіруге және ұсынысының қаралғанын көруге тиіс.
Соңғы мәселе Халық Кеңесінің табиғатымен тікелей байланысты.
Бірінші мәселе – өңірлер арасындағы алшақтық
Қазақстанның әлеуметтік дамуындағы ең өзекті мәселелердің бірі – өңірлердің мүмкіндігі бірдей болмауы.
Ірі қалаларда білім беру, медицина, мәдениет, қоғамдық көлік және цифрлық қызметтердің таңдауы кеңірек. Ал шалғай елді мекендерде негізгі мәселе кейде жаңа нысан салу емес, бұрыннан бар мектептің, аурухананың немесе жолдың жағдайын жақсарту болуы мүмкін. Сондықтан әлеуметтік әділеттілікті тек орташа республикалық көрсеткіштермен өлшеу жеткіліксіз.
Мысалы, елдегі орташа жалақының өсуі бір өңірдегі адамның тұрмысын жақсартуы мүмкін, бірақ екінші өңірдегі азамат үшін негізгі проблема тұрақты жұмыс орнының жоқтығы болуы ықтимал.
Халық Кеңесі осы айырмашылықтарды өңірлік деңгейде салыстырып, мемлекеттік бағдарламалардың нақты нәтижесін бағалайтын алаң бола алады.
Бұл үшін «қанша қаржы бөлінді?» деген сұрақпен қатар «сол қаржы халықтың өміріне қалай әсер етті?» деген сұрақ қойылуы маңызды.
Екінші мәселе – сапалы білімге тең қолжетімділік
Әлеуметтік әділеттіліктің ұзақ мерзімді негізі – білім. Баланың отбасының табысы оның болашақ мүмкіндігін анықтамауы керек. Бірақ іс жүзінде қала мен ауыл мектептерінің материалдық базасы, мұғалімдермен қамтылуы, қосымша білім беру мүмкіндіктері мен цифрлық ресурстарға қолжетімділігі әртүрлі болуы мүмкін.
Бұл мәселені тек мектеп салу арқылы шешу жеткіліксіз. Білім сапасының теңдігі үшін мұғалім мәртебесі, педагог кадрларын өңірлерге тарту, интернет сапасы, кәсіптік бағдар, техникалық және кәсіптік білім беру, жоғары оқу орындарына түсу мүмкіндігі сияқты факторлардың барлығы ескерілуі қажет.
Әлеуметтік әділеттілік тұрғысынан қарағанда, ауылдағы талантты оқушының мүмкіндігі мегаполистегі оқушымен барынша жақын болуы – мемлекеттің маңызды міндеттерінің бірі.
Үшінші мәселе – денсаулықты сақтау және медицинаның қолжетімділігі
Медицинадағы әділеттілік тек тегін медициналық көмектің болуымен өлшенбейді.
Азамат қажетті дәрігерге қанша уақытта жете алады? Заманауи диагностика бар ма? Шалғай ауыл тұрғыны мамандандырылған көмек алу үшін жүздеген шақырым жүруге мәжбүр ме? Мүгедектігі бар азаматтар медициналық мекемелерге кедергісіз кіре ала ма? Осындай сұрақтар әлеуметтік саясаттың нақты нәтижесін көрсетеді.
Сондықтан Халық Кеңесі әлеуметтік әділеттілік туралы сөз қозғағанда денсаулық сақтау инфрақұрылымының өңірлік теңгеріміне, медициналық кадрлардың бөлінуіне және профилактикалық медицинаға да назар аударуы қажет.
Төртінші мәселе – еңбек және табыс
Әлеуметтік әділеттіліктің ең сезімтал тақырыптарының бірі – табыс. Мұнда ең төменгі жалақыны көтеру ғана жеткіліксіз. Еңбек өнімділігі, инфляция, тұрғын үй мен азық-түлік бағасы, еңбек жағдайы және жұмыс орындарының тұрақтылығы қатар қаралуы тиіс.
Сонымен бірге еңбек нарығында жастардың алғашқы жұмыс орны, әйелдердің жұмыспен қамтылуы, мүгедектігі бар азаматтардың еңбекке араласуы және егде жастағы адамдардың жұмыспен қамтылуы сияқты мәселелер бар.
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау саласындағы қоғамдық талқылауларда жұмыспен қамту, мүгедектігі бар адамдарды жұмысқа орналастыру, әлеуметтік қорғау, еңбек қатынастары және әлеуметтік саланы цифрландыру негізгі бағыттардың қатарында тұр. Бұл мәселелердің Халық Кеңесінің күн тәртібінде де болуы заңды.
Бесінші мәселе – әлеуметтік көмекті нақты мұқтаж адамға жеткізу
Әлеуметтік әділеттілік – барлығына бірдей төлем беру емес. Кейбір азаматқа тұрақты әлеуметтік көмек қажет болса, енді біріне жұмысқа орналасуға мүмкіндік беру әлдеқайда тиімді болуы мүмкін. Сондықтан әлеуметтік саясат адамның нақты жағдайына қарай сараланған болуы керек.
Бұл жерде цифрландырудың мүмкіндігі жоғары. Мемлекеттік деректерді тиімді пайдалану арқылы көмекке шынымен мұқтаж отбасыларды анықтап, әлеуметтік қолдауды нысаналы етуге болады.
Бірақ цифрландырудың екінші жағы да бар: азаматтың жеке деректері қорғалуы, алгоритмдердің шешімі түсінікті болуы және адам қажет жағдайда шешімге шағымдана алуы тиіс. Яғни цифрлық мемлекет те әлеуметтік әділеттілік қағидаттарына сүйенуі қажет.
Алтыншы мәселе – баспана және қалалық орта
Тұрғын үй мәселесі де әлеуметтік әділеттіліктің маңызды бөлігі. Жастардың баспана алуы, жалға берілетін тұрғын үйдің қолжетімділігі, әлеуметтік осал топтарға жағдай жасау және қалалардың инфрақұрылымын дамыту – қоғамдағы әлеуметтік тұрақтылыққа тікелей әсер ететін мәселелер.
Бұл жерде тек пәтер саны емес, оның орналасқан жері де маңызды. Мектеп, балабақша, аурухана, қоғамдық көлік және жұмыс орындары жоқ жаңа тұрғын үй массиві азаматтың мәселесін толық шешпейді.
Сондықтан болашақтағы әлеуметтік саясат «үй беру» ұғымынан «өмір сүруге қолайлы орта қалыптастыру» ұғымына қарай кеңеюі тиіс.
Жетінші мәселе – азаматтың сөзі естілуі
Әлеуметтік әділеттілік тек экономикалық көрсеткіштерден тұрмайды. Оның маңызды өлшемі – азаматтың өзін мемлекет пен қоғамның толыққанды мүшесі ретінде сезінуі.
Ол үшін мемлекеттік органдардың шешімдері ашық болуы, қоғамдық талқылаулар формалды сипатта қалмауы және азаматтардың ұсыныстарына кері байланыс берілуі керек. Халық Кеңесінің әлеуеті дәл осы тұста көрінеді.
Заң жобасында Кеңеске қоғамдық талқылаулар ұйымдастыру және қоғамдық бақылауға қатысу, сондай-ақ ішкі саясат мәселелері бойынша ұсыныстар әзірлеу сияқты функциялар қарастырылған.
Бұл өкілеттіктер нақты жұмыс істеген жағдайда әлеуметтік мәселелерді «жоғарыдан төмен» ғана емес, «төменнен жоғары» қарай да қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Әділеттілік пен жауапкершілік қатар жүруі керек
Әлеуметтік әділеттілік мемлекеттің ғана міндеті емес. Бұл жерде азаматтың, бизнестің және қоғамдық институттардың да жауапкершілігі бар.
Мемлекет – тең мүмкіндік пен базалық әлеуметтік кепілдіктерді қамтамасыз етуге тиіс. Бизнес – еңбек заңнамасын сақтап, қызметкерлердің құқығын қорғап, әлеуметтік жауапкершілікті күшейте алады. Азаматтық қоғам – проблемаларды көтеріп қана қоймай, оларды шешудің нақты ұсыныстарын әзірлеуге қатысуы керек.
Ал азаматтың өзі де заңды сақтау, еңбек ету, салық төлеу және қоғамдық өмірге араласу арқылы ортақ жауапкершілікке үлес қосады. Осы тепе-теңдік сақталғанда ғана әлеуметтік әділеттілік тұрақты модельге айналады.
Халық Кеңесінің алдында қандай міндет тұр?
Халық Кеңесінің құрылуы өздігінен қоғамдағы барлық әлеуметтік мәселені шешпейді. Оның тиімділігі нақты ұсыныстардың мемлекеттік саясатқа қаншалықты ықпал ететініне байланысты болады.
Сондықтан Кеңес жұмысының нәтижесін тек өткізілген отырыстардың немесе қабылданған ұсыныстардың санымен емес, нақты өзгерістермен бағалау маңызды. Мысалы:
- азаматтардың ұсыныстары заң жобаларына енгізілді ме;
- өңірлер арасындағы әлеуметтік алшақтық қысқарды ма;
- ауыл мен қала арасындағы білім және медицина сапасының айырмашылығы азайды ма;
- әлеуметтік көмек шынымен мұқтаж азаматқа жетіп жатыр ма;
- еңбек нарығында жаңа әрі тұрақты жұмыс орындары пайда болды ма;
- мемлекеттік шешімдердің ашықтығы артты ма?
Осындай өлшемдер қоғамдық диалогтың нәтижесін нақты көрсетуге мүмкіндік береді.
Әлеуметтік әділеттілік – қоғамның ортақ мақсаты
Қазақстандағы жаңа қоғамдық-саяси архитектураның маңызды ерекшелігі – мемлекет пен қоғам арасындағы байланысты институционалдық тұрғыда күшейтуге ұмтылыс.
Халық Кеңесі осы жүйеде әртүрлі әлеуметтік топтардың пікірін бір арнаға тоғыстыратын алаңға айнала алады. Оның құрамында этномәдени бірлестіктермен қатар қоғамдық ұйымдар, коммерциялық емес сектор, мәслихаттар мен қоғамдық кеңестердің өкілдері болуы көзделген.
Бірақ Кеңестің ең үлкен сынағы – қоғамда жиі айтылатын мәселелерді тізіп шығу емес, сол мәселелерді мемлекеттік шешімдерге айналдыра білу. Әлеуметтік әділеттілік те осыдан басталады.
Әділетті қоғам дегеніміз – бәріне бірдей нәтиже беру емес, әр азаматқа өз мүмкіндігін іске асыруға тең жағдай жасау. Бір өңірдегі бала мен екінші өңірдегі баланың сапалы білім алуға, ауыл тұрғыны мен қала тұрғынының медициналық көмекке, жас маманның еңбек нарығына, мүмкіндігі шектеулі азаматтың қоғамдық өмірге қатысуға қолжетімділігі неғұрлым тең болған сайын қоғамдағы әділет сезімі де соғұрлым күшейеді.
Сондықтан Халық Кеңесінің басты міндеттерінің бірі – әлеуметтік әділеттілікті ұран деңгейінен нақты саясат пен өлшенетін нәтижеге айналдыру.
