Көшім хан – XVI ғасырдағы қазақ және түркі халықтарының тарихындағы ең ірі мемлекет қайраткерлерінің бірі. Ол Сібір хандығының соңғы тәуелсіз ханы ретінде Ресей мемлекетінің Сібірге қарай кеңеюіне ұзақ жылдар бойы табанды қарсылық көрсетті.
Тарихшылар Көшім ханды Ресейдің шығысқа қарай отарлау саясатын ондаған жылға кешеуілдеткен қолбасшы әрі көреген саясаткер ретінде бағалайды. Оның есімі қазақ, сібір татарлары, ноғай және башқұрт халықтарының тарихымен тығыз байланысты.
Шыққан тегі
Көшім хан шамамен 1510-1515 жылдары дүниеге келген. Ол Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыдан тарайтын Шайбан әулетінің өкілі болған. Әкесі – Мұртаза сұлтан.
Көшім ханның туған жері жөнінде тарихшылар арасында ортақ пікір жоқ. Бірқатар зерттеушілер оның қазіргі Қазақстан аумағындағы Есіл бойында немесе Қараөткел өңірінде дүниеге келгенін айтады. Орыс жылнамаларында және кейінгі зерттеулерде Көшімнің қазақ даласынан келгені туралы мәліметтер кездеседі.
Сібір хандығының тағына келуі
XVI ғасырдың ортасында Сібір хандығында Тайбұға әулеті мен Шайбан әулеті арасында билік үшін күрес жүрді. Осы тартыста Көшім хан жеңіске жетіп, 1563 жылы Тайбұға әулетінің билеушісі Едігер ханды тақтан тайдырды.
Осыдан кейін Көшім хан Сібір хандығының толық билеушісіне айналып, астанасы Искер (Қашлық) қаласы болды. Оның мемлекеті Ертіс, Тобыл, Есіл және Тура өзендерінің кең алқабын қамтыды.
Мемлекетті нығайту саясаты
Көшім хан мемлекетті күшейту үшін бірнеше маңызды шараларды жүзеге асырды:
- орталық билікті күшейтті;
- ислам дінін мемлекеттік деңгейде қолдады;
- Бұхара хандығымен тығыз байланыс орнатты;
- сауда жолдарын қорғады;
- әскерді күшейтіп, жаңа жасақтар құрды.
Ислам дінінің таралуына ерекше көңіл бөлген Көшім хан Бұхарадан дін ғұламаларын шақыртып, мешіттер мен медреселердің қызметін қолдады.
Қазақ хандығымен байланысы
Көшім ханның Қазақ хандығымен байланысы ерекше болды. Ол қазақ сұлтандарының ортасынан шыққан тұлға ретінде қазақ тайпаларымен тығыз қарым-қатынаста болды.
Кейбір деректерде оның әскерінің құрамында арғын, қыпшақ, керей, найман сияқты қазақ рулары болғаны айтылады. Бұл Сібір хандығы мен Қазақ хандығы арасындағы этникалық және саяси байланыстың күшті болғанын көрсетеді.
Ресеймен соғыс
XVI ғасырдың екінші жартысында Мәскеу мемлекеті Сібірді жаулап алуға ұмтылды. Ресей үшін бұл өңірдің аң терісі, табиғи байлығы және жаңа жерлері маңызды болды.
1581 жылы казак атаманы Ермак Тимофеевич бастаған жасақ Сібірге жорық жасады.
1582 жылы Ермак әскері Искер қаласын басып алды. Көшім хан шегінуге мәжбүр болғанымен, күресті тоқтатқан жоқ.
Бірнеше жылдан кейін ол қайта күш жинап, партизандық соғыс жүргізді.
Ермактың қаза табуы
1585 жылы Көшім ханның әскері Ермактың жасағына тұтқиылдан шабуыл жасады.
Ермак Ертіс өзенінен өту кезінде суға кетіп қаза тапты. Бұл оқиға Ресейдің Сібірді жаулап алуын уақытша тежеді және Көшім ханның әскери беделін бұрынғыдан да арттырды.
Ермак өлгеннен кейін Көшім хан Сібірдің біраз бөлігін қайтадан өз бақылауына алды. Алайда Ресей жаңа әскери күштер жіберіп, Түмен, Тобыл және Тобольск сияқты бекіністер сала бастады.
1598 жылы Андрей Воейковтың әскері Көшім ханның ордасына шабуыл жасап, оның көптеген туыстары қолға түсті. Бірақ Көшім ханның өзі тағы да құтылып кетті.
Көшім ханның қайтыс болуы
Көшім ханның нақты қалай және қай жерде қайтыс болғаны бүгінге дейін белгісіз.
1598 жылғы Обь бойындағы шайқаста орыс воеводасы Андрей Воейков Көшімнің ордасын талқандағанымен, ханның өзі қаза таппаған және тұтқынға түспеген. Ол бірнеше ұлымен және аз ғана серігімен қашып құтылған. Сондықтан «Көшім ханды орыс әскері 1598 жылы өлтірді» деу дұрыс емес.
Кейінгі деректерде үш негізгі нұсқа кездеседі:
- Ноғайлар өлтірген. Қазіргі Татар энциклопедиясы Көшім хан ноғайлармен болған қақтығыстардың бірінде қаза тапқан болуы мүмкін деп көрсетеді.
- Қалмақтар немесе ойраттар өлтірген. Кейбір Сібір жылнамаларында оның қалмақтармен жанжалдасып, қуғынға түскені айтылады. Бірақ Қорғалжын маңындағы сол қақтығыста Көшімнің өзі қаза болды деген анық мәлімет жоқ: деректе оның тағы да қашып құтылғаны баяндалады.
- Өз ажалынан немесе Ноғай даласында қайтыс болған. Зерттеуші Вадим Трепавлов Көшім 1598 жылдан кейін Ноғай Ордасына кетіп, шамамен 1601 жылы сонда қайтыс болған деген қорытындыға келеді.
Сондықтан ғылыми тұрғыдан ең сақ тұжырым:
Көшім хан 1598 жылғы жеңілістен кейін аман қалған. Шамамен 1600–1601 жылдары Ноғай даласында немесе оған іргелес өлкеде қайтыс болған; ноғайлардың қолынан қаза табуы ықтимал, бірақ дәлелденбеген.
Қорғалжын нұсқасы туралы
Көшімнің Қорғалжынға келгені туралы нұсқаның белгілі бір деректік негізі бар: Г.Ф. Миллер пайдаланған хабарларда қалмақтар оны Нор-Есіл өзені мен Қорғалжын көлі маңына дейін қуып жеткені айтылады. Бірақ сол мәліметтің өзінде Көшім ханның Қорғалжында өлгені емес, қашып құтылғаны жазылған. Сондықтан Қорғалжындағы «Хан сүйегі» Көшімнің қабірі деген пікір – қызықты өлкетанулық болжам, алайда археологиялық немесе жазба деректермен расталмаған.
Оның туған жері де нақты анықталмаған. Солтүстік Арал маңы, Ноғай Ордасы, Батыс немесе Солтүстік Қазақстан нұсқалары ғылыми әдебиетте кездеседі. Ал Ақкөл–Жайылмада туғаны туралы пікір әзірше жеке зерттеушілердің гипотезасы саналады.
Көшім ханның тарихи маңызы
Көшім ханның қазақ және түркі тарихындағы орны ерекше.
Оның басты тарихи еңбектері:
- Сібір хандығын ұзақ жылдар тәуелсіз сақтады;
- Ресейдің шығысқа қарай жылжуын ондаған жылға баяулатты;
- ислам мәдениетінің дамуына үлес қосты;
- қазақ және сібір халықтарының бірлігіне ықпал етті;
- әскери қолбасшы әрі дарынды дипломат ретінде танылды.
Тарихшылардың бағасы
Қазіргі қазақ тарихшылары Көшім ханды тек Сібір ханы ғана емес, бүкіл Дешті Қыпшақ кеңістігіндегі аса ықпалды мемлекет қайраткері ретінде бағалайды. Оның өмірі мен қызметі Қазақстан, Ресей және Татарстан ғалымдарының еңбектерінде кеңінен зерттеліп келеді.
Көшім хан – ерлігімен, мемлекетшілдігімен және тәуелсіздік жолындағы күресімен тарихта қалған ұлы тұлға. Ол Сібір хандығының соңғы тәуелсіз билеушісі ретінде Ресей отарлауына қарсы ұзақ жылдар бойы табанды қарсылық көрсетті. Оның саяси қызметі қазақ халқының ғана емес, бүкіл түркі әлемінің тарихында маңызды орын алады. Көшім ханның өмір жолы – ел тәуелсіздігі, жер тұтастығы және ұлттық бірлік жолындағы күрестің жарқын үлгісі.
