2026 жылдың 1 шілдесінен бастап Қазақстанда елді мекендерді абаттандырудың жаңартылған үлгілік қағидалары күшіне енді. Құжаттың басты жаңалықтарының бірі – көпқабатты тұрғын үйлердің аулаларында автотұрақ орнын өз бетінше «жеке меншікке айналдыруға» бағытталған кез келген кедергілерді орнатуға тыйым салынуы. Енді тұрғындар ауладағы тұрақ орындарын шынжырмен, темір бағанамен, бетон блокпен немесе арнайы блокиратормен қоршап, өзіне ғана қалдыруға құқылы емес.
Соңғы жылдары ірі қалаларда көлік саны күрт артқандықтан, кешкі уақытта ауладан бос тұрақ табу қиынға соғып келеді. Осыған байланысты көптеген тұрғындар өздері үнемі қоятын орынды түрлі қоршаулармен белгілеп, басқа жүргізушілердің қоюына жол бермеуге тырысатын. Алайда жаңа талаптарға сәйкес мұндай әрекеттер заң бұзушылық болып саналады.
Ауладағы тұрақ ешкімнің жеке меншігі емес
Заңгерлердің түсіндіруінше, көпқабатты тұрғын үйлердің ауласы – ортақ пайдаланылатын аумақ. Сондықтан онда орналасқан тұрақ орындары да барлық тұрғындарға тең дәрежеде тиесілі.
Яғни азамат бір орында бірнеше жыл қатарынан көлігін қойып жүрсе де, ол жер автоматты түрде оның меншігіне айналмайды. Сол себепті белгілі бір орынды өз атына «бекітіп қою» заң жүзінде мүмкін емес.
Кейбір тұрғындар өзара келісіп, әр пәтерге немесе әр кіреберіске жеке орын бөліп алуға тырысады. Алайда мұндай келісімдердің заңдық күші болмайды. Себебі ортақ мүлікті пайдалану тәртібі тұрғындардың ауызша келісімімен емес, қолданыстағы заңнамамен реттеледі.
Қандай қоршауларға тыйым салынады?
Жаңа қағидалар бойынша тұрғын үйлердің аулаларында немесе кварталішілік жолдарда төмендегі құрылғыларды өз бетінше орнатуға болмайды:
- темір немесе пластик бағаналар;
- шынжырлар;
- бетон блоктар;
- автотұрақ блокираторлары;
- дөңгелек, орындық немесе басқа да заттармен тұрақ орнын қоршау;
- көліктің қозғалысына немесе тұраққа кедергі келтіретін кез келген қолдан жасалған тосқауылдар.
Сонымен бірге жергілікті атқарушы органдардың көгалдарды қорғау немесе көліктің жасыл аймаққа кіруін шектеу мақсатында арнайы қоршаулар орнатуына рұқсат етіледі. Бірақ мұндай жұмыстар тек мемлекеттік органдардың құзыретіне жатады.
Заң бұзғандарға қандай жаза қарастырылған?
Егер тұрғын аулада заңсыз қоршау немесе блокиратор орнатса, оған Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 505-бабы бойынша жауапкершілік жүктеледі.
2026 жылғы мөлшер бойынша:
- алғашқы құқық бұзушылық үшін – ескерту немесе 20 АЕК (86 500 теңге) көлемінде айыппұл;
- қайталанған жағдайда – 30 АЕК немесе 129 750 теңге айыппұл салынады.
Ал егер азамат ортақ пайдаланылатын жер учаскесін заңсыз иеленгені анықталса, онда ӘҚБтК-нің 136-бабы бойынша қосымша жауапкершілік көзделген. Мұндай жағдайда айыппұл көлемі 75 АЕК-ке дейін жетеді. Бұл – 2026 жылғы есеп бойынша 324 375 теңге.
Заңгерлердің айтуынша, кей жағдайда екі түрлі құқық бұзушылық қатар анықталуы мүмкін: біріншісі – абаттандыру қағидаларын бұзу, екіншісі – мемлекеттік жерді заңсыз пайдалану.
Егер көрші тұрақ орнын қоршап алса не істеу керек?
Мамандар мұндай жағдайда қоршауды өз бетінше алып тастауға кеңес бермейді. Себебі бұл көршімен жанжалға немесе мүлікке зиян келтіру мәселесіне ұласуы мүмкін.
Дұрыс әрекет – e-Otinish сервисі арқылы жер ресурстарын басқару департаментіне немесе жергілікті әкімдікке ресми шағым жолдау.
Өтініште:
- нақты мекенжай;
- фотосуреттер;
- заңсыз қойылған қоршаудың сипаттамасы көрсетілуі қажет.
Тексеру нәтижесінде заң бұзушылық расталса, жауапты тұлғаға қоршауды алып тастау жөнінде нұсқама беріледі. Орындамаған жағдайда әкімшілік шара қолданылады.
Тұраққа тыйым салынды деген ақпарат рас па?
Жаңа қағидалар күшіне енгеннен кейін әлеуметтік желілерде «1 шілдеден бастап тұрғын үйлердің маңына көлік қоюға болмайды» деген ақпарат кең тарады.
Алайда Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі мен Ішкі істер министрлігі бұл мәліметтің шындыққа сәйкес келмейтінін ресми түрде мәлімдеді.
Ведомстволардың түсіндіруінше, жол қозғалысы ережелеріне көлікті тұрғын үйдің жанында қоюға қатысты ешқандай өзгеріс енгізілген жоқ.
Яғни арнайы қарастырылған тұрақ орындарына көлік қою бұрынғыдай рұқсат етіледі.
Бұрыннан бері қолданыстағы тыйымдар ғана сақталады:
- балалар ойын алаңына;
- спорт алаңына;
- көгалдарға;
- гүлзарларға;
- контейнер алаңдарына;
- қозғалысқа кедергі келтіретін жерлерге көлік қоюға болмайды.
Сондай-ақ аулаларда ұзақ уақыт бойы пайдаланылмай тұрған, бөлшектелген немесе жарамсыз көліктерді қалдыруға да шектеулер қойылған.
Ерекше жағдай: жеке меншіктегі тұрақ орындары
Егер тұрақ орны тұрғын үймен бірге жеке меншік ретінде сатып алынған болса, онда ол толыққанды жеке мүлік болып есептеледі.
Мұндай жағдайда басқа адамның рұқсатсыз көлік қоюына жол берілмейді. Егер біреу заңсыз пайдаланса, меншік иесі алдымен мәселені келіссөз арқылы шешуге тырысуы керек. Нәтиже болмаса, сотқа дейінгі талап жолдап, кейін азаматтық сотқа жүгіне алады.
Мұндай дауларға полиция көбіне араласпайды, өйткені олар азаматтық-құқықтық қатынастар санатына жатады.
Әлеуметтік желілердегі мысалдар
Жаңа талаптар қоғамда қызу пікірталас туғызды.
Threads желісінде пайдаланушылардың бірі дүкен жанындағы қоғамдық автотұрақ орындарының қарапайым орындықтармен қоршалып тұрғанын жариялап, мұндай әрекеттің заңдылығына күмән келтірді. Кейбір тұрғындар бұл уақытша жүк түсіру үшін жасалғанын айтса, басқалары қоғамдық тұрақты ешкімнің өз бетімен жабуға құқығы жоқ екенін алға тартты.
Тағы бір талқыланған жағдай – мүмкіндігі шектеулі азаматтарға арналған тұрақ орнының шынжырмен жабылуы. Пікір қалдырғандардың бір бөлігі мұндай қоршау бөгде жүргізушілердің орын алуына жол бермейді десе, екінші тарап кез келген мүгедектігі бар жүргізуші бұл орынға еркін қол жеткізуі тиіс екенін айтты.
Әлеуметтік желілерде ерекше тараған оқиғалардың бірі – әкесінің көлігіне арналған орынды кірпішпен қоршап, «кездесуден кейін көлікті дәл осы жерге қоюым керек» деген жазба қалдырған жігіттің әрекеті болды. Жазба көпшіліктің көңілін аударғанымен, заң тұрғысынан мұндай «бронь» да рұқсат етілмейді.
Сарапшылар не дейді?
Мамандардың пікірінше, тұрақ тапшылығы – еліміздің көптеген қаласына тән мәселе. Алайда оны әр тұрғынның өз бетінше қоршау қоюы арқылы шешу мүмкін емес.
Қоғам белсенділері мен сарапшылар жаңа талаптардың басты мақсаты – ортақ аумақтарды әділ пайдалану, арнайы қызметтердің еркін қозғалуын қамтамасыз ету және көгалдар мен қоғамдық кеңістікті қорғау екенін айтады.
Сонымен бірге олар әкімдіктер жаңа тұрғын аудандарында қосымша автотұрақтар салу мәселесіне көбірек көңіл бөлуі қажет екенін атап өтеді.
Жаңартылған абаттандыру қағидалары тұрғын үйлердің аулаларындағы тұрақ орындарын өз бетінше «жекешелендіруге» түбегейлі тыйым салды. Енді шынжыр, бағана, бетон блок, орындық немесе басқа да тосқауылдар арқылы орынды «брондау» заңсыз әрекет болып есептеледі.
Сонымен қатар мемлекет қарапайым тұрғындарға аулада көлік қоюға тыйым салған жоқ. Рұқсат етілген тұрақ орындары бұрынғыдай пайдалануға болады. Ең басты талап – көлік басқа тұрғындарға, жаяу жүргіншілерге, арнайы қызмет көліктеріне кедергі келтірмеуі және қоғамдық кеңістікті заңсыз иеленбеуі тиіс.
Осылайша жаңа өзгерістердің негізгі мақсаты – аула аумағын барлық тұрғын үшін тең әрі әділ пайдалануды қамтамасыз ету және заңсыз қоршаулардың пайда болуына жол бермеу.
