Автокөлік таңдағанда жүргізушілер көбіне оның бағасы мен сыртқы келбетіне ғана емес, отын шығыны мен қызмет көрсету құнына да мән береді. Бүгінде бензин, дизель, газ және электр қуатымен жүретін көліктердің әрқайсысының өзіндік артықшылықтары мен кемшіліктері бар. Әсіресе Қазақстан жағдайында көлікті таңдағанда қысқы ауа райын, ұзақ жолдарды, жанармай құю және қуаттау инфрақұрылымын ескерген жөн. El.kz әр отын түрінің ерекшеліктерін саралап көрді.
Бензин: қолжетімді әрі қызмет көрсету оңай
Бензинмен жүретін көлік жанармай құю бекеттері аз өңірлерде немесе зарядтау станциялары жоқ жерлерде ыңғайлы. Мұндай автомобильдерді қатты аязда іске қосу дизельді көлікке қарағанда жеңілірек, ал қозғалтқыш тезірек қызады.
Бензинді көліктің тағы бір артықшылығы — оны жөндейтін мамандар мен қажетті қосалқы бөлшектерді еліміздің ірі қалаларынан ғана емес, шалғай елді мекендерден де табуға болады.
Алайда бензин жанған кезде көмірқышқыл газы және қалалық ауаның ластануына әсер ететін басқа да заттар бөлінеді. Катализатор зиянды шығарындылардың бір бөлігін азайтқанымен, оларды толық жоймайды.
Сапасыз жанармай қозғалтқыштың детонациясына, форсункалардың ластануына және каталитикалық нейтрализатордың зақымдалуына әкелуі мүмкін.
Дизель: ұзақ жолға тиімді
Дизельді қозғалтқыштың басты артықшылықтарының бірі — салыстырмалы түрде отынды аз тұтынуы және төмен айналымда жоғары тарту күшін беруі.
Сондықтан дизель көліктері трассада жиі жүретін, жүк тасымалдайтын немесе жылына көп шақырым жол жүретін жүргізушілерге тиімді болуы мүмкін. Ұзақ сапарлар мұндай қозғалтқыштың жұмыс режиміне көбірек сәйкес келеді.
Дегенмен дизельдің кемшілігі де бар. Оның шығарындыларында күйе мен азот оксидтері болады. Заманауи сүзгілер мен тазарту жүйелері бұл ластанудың едәуір бөлігін азайтады, бірақ жүйе дұрыс жұмыс істеп, қозғалтқыш жеткілікті қызған жағдайда ғана тиімді.
Қала ішінде қысқа қашықтыққа жиі жүру кезінде күйе сүзгісі толық регенерациядан өте алмауы мүмкін. Бұл кейін қосымша шығындарға әкеледі.
Форсункаларды, жоғары қысымды отын сорғысын және шығарындыларды тазарту жүйесін жөндеу бензинді көлікке қарағанда қымбатқа түсуі ықтимал.
Қазақстан жағдайында дизельді көліктің тағы бір маңызды мәселесі — қысқы отын. Ауа температурасына сәйкес келмейтін дизель отыны қоюланып, отын сүзгісін бітеп, қозғалтқышты іске қосуды қиындатуы мүмкін.
Газ: үнемдеуге мүмкіндік бар
Автокөліктегі газ жүйесі негізінен пропан-бутан және сығылған метан болып екіге бөлінеді. Екеуінің де техникалық ерекшеліктері әртүрлі.
Пропан баллонда сұйытылған күйде сақталады. Ал метанды сақтау үшін жоғары қысымға төзімді баллон қажет. Осыған байланысты жабдықтың салмағы, көліктің жүріс қоры және жанармай құю станцияларының қолжетімділігі өзгеше болады.
Пропанның құрамында бензин мен дизельге қарағанда көміртек мөлшері аз. Сондықтан ол кейбір шығарындыларды төмендетуге мүмкіндік береді.
Бірақ пропанның көлем бірлігіндегі энергиясы бензинге қарағанда шамамен 27 пайызға аз. Сол себепті газбен жүргенде литрлік шығын артуы мүмкін. Нақты үнем газ бен бензин бағасының айырмасы газ жабдығын орнату және оған қызмет көрсету шығындарын өтеген жағдайда ғана пайда болады.
Метан баллондары ауыр әрі жүксалғыштың едәуір бөлігін алуы мүмкін. Сонымен қатар метанның экологиялық тиімділігі оның өндіріс, тасымалдау және жанармай құю кезінде қаншалықты мөлшерде сыртқа шығатынына байланысты.
Қазақстанда автокөлікке газ жабдығын орнату көлікті қайта жабдықтау ретінде рәсімделеді. Сондықтан жабдықты орнатпас бұрын рұқсат алу, кейін қажетті құжаттарды рәсімдеу және көлікке енгізілген өзгерістерді тіркеу қажет.
Электромобиль: қала үшін ыңғайлы
Электромобильдің басты артықшылығы — қозғалыс кезінде атмосфераға түтін шығармайды. Электр қозғалтқышында қозғалатын бөлшектер аз болғандықтан, қозғалтқыш майын ауыстыру қажет емес. Ал тежеу кезінде энергияны қайта жинайтын рекуперация жүйесі тежегіштердің тозуын азайтады.
Бұл тұрақты техникалық қызмет көрсету шығындарын төмендетуі мүмкін.
Дегенмен электромобильді толықтай экологиялық зиянсыз көлік деуге болмайды. Дөңгелек пен жол жамылғысының тозуынан бөлінетін бөлшектер сақталады. Кейбір электромобильдер батареясының салмағына байланысты бензинмен жүретін ұқсас көліктерден ауыр болады. Бұл шиналардың тозуына әсер етуі мүмкін.
Батарея өндірісінде литий, графит және басқа да материалдар пайдаланылады. Кейбір аккумулятор түрлеріне никель мен кобальт та қажет.
Электромобильдің қоршаған ортаға әсерін бағалағанда электр энергиясының қайдан өндірілетінін де ескеру керек. Қазақстанда жаңартылатын энергия көздерінің үлесі өсіп келе жатқанымен, электр энергиясының басым бөлігі әлі де дәстүрлі көздер арқылы өндіріледі.
Сонымен бірге электромобильдің артықшылығы — шығарындылардың қала көшесінде тікелей бөлінбеуінде.
Қазақстан жағдайында басты мәселелердің бірі — қысқы суық. Аяз батареяның жүріс қорын азайтады, ал салонды жылыту қосымша энергия жұмсайды. Сондықтан ұзақ жолға шығатын жүргізуші маршрут бойындағы қуаттау станцияларының орналасуы мен қуатын алдын ала тексергені дұрыс.
Қай көлік кімге тиімді?
Отын түрін таңдағанда ең алдымен көліктің қандай жағдайда пайдаланылатынын ескерген жөн.
Қала ішінде күн сайын жүретіндерге үйде немесе жұмыста қуаттау мүмкіндігі болса, электромобиль ыңғайлы. Оның жоспарлы техникалық қызмет көрсету қажеттілігі де аз.
Ұзақ жолға жиі шығатындарға дизель тиімді болуы мүмкін. Оның отын шығыны төмен және трассада жүріс қоры жақсы.
Жанармай құю бекеттері сирек орналасқан өңірлерде бензинді көлік ыңғайлырақ. Оның жөндеу және қызмет көрсету жүйесі де кең таралған.
Жылына көп шақырым жүретіндерге газ тиімді болуы ықтимал. Бірақ ГБО орнату, құжат рәсімдеу және кейінгі тексерулерге кететін шығынды алдын ала есептеу қажет.
Үнемділікті қалай дұрыс есептеу керек?
Көліктің қаншалықты үнемді екенін тек бір литр отынның бағасына қарап анықтау жеткіліксіз. Мысалы, газ арзан болғанымен, оның шығыны бензинге қарағанда жоғары болуы мүмкін. Оған қоса газ жабдығын орнату құны бар.
Дизель аз отын жұмсағанымен, форсункалар немесе шығарындыларды тазарту жүйесі істен шықса, жөндеу қымбатқа түсуі мүмкін. Ал электромобильде жанармай шығыны болмайды, бірақ оның бағасы, батареяның жағдайы және қуаттау инфрақұрылымы маңызды фактор саналады.
Сондықтан көлік таңдағанда отын бағасы + орташа шығын + техникалық қызмет көрсету + жөндеу + инфрақұрылым сияқты факторлардың барлығын бірге есептеген дұрыс.
Қазақстан үшін әмбебап «ең жақсы» отын түрі жоқ. Қалада қысқа қашықтыққа жүретін адамға электромобиль тиімді болуы мүмкін, трассада көп жүретін жүргізушіге дизель қолайлы, ал инфрақұрылымы шектеулі өңірде бензин практикалық шешім болып қала береді. Газ болса, үлкен жүріс кезінде өзін ақтауы мүмкін.
