Жыл соңына дейін қазақстандықтар аспаннан қандай сирек құбылысты көре алады?

2026 жылдың соңына дейін қазақстандықтар бірнеше қызықты астрономиялық құбылысты бақылай алады. Қарашада Меркурий, Шолпан, Марс және Юпитер таңғы аспанда бір-біріне жақын орналасса, желтоқсанда Геминидтер жұлдыз жауынының белсенділігі шарықтау шегіне жетеді. Бұдан бөлек, Айдың планеталарға жақындауын, супер Айды және қысқы күн тоқырауын бақылауға болады.

Қараша айындағы маңызды астрономиялық құбылыстардың бірі – Меркурий, Шолпан, Марс және Юпитердің таңғы аспанда жақын орналасуы. Астрономиялық күнтізбеге сәйкес, планеталарды 14 қараша шамасында, Күн шығардан бұрын бақылауға болады.

Аспан денелерінің осылайша бір-біріне жақын көрінуі планеталардың шеруі деп аталады. Бұл кезде планеталар ғарышта бір-біріне шын мәнінде жақындамайды. Олар Жерден қарағанда аспанның бір бөлігінде орналасқандай көрінеді.

Ауа райы қолайлы болса, төрт планетаның барлығын арнайы құралсыз көруге мүмкіндік бар. Дегенмен көкжиекке жақын орналасатын Меркурийді байқау қиындау болуы мүмкін. Сондықтан бақылау үшін көкжиегі ашық жерді таңдап, Күн шықпай тұрып аспанға қараған жөн.

Астрономиялық оқиғалар күнтізбесі

2 қараша – Айдың Марс пен Юпитерге жақындауы. Ай аспанда аталған планеталарға жақын көрінеді. Мұндай құбылыстар аспан денелерінің орналасуын бақылауға қызығатындарға қолайлы.

4-5 қараша – Оңтүстік Тауридтер метеор ағынының шарықтау шегі. Бұл ағын Энке кометасымен байланысты. Қолайлы жағдайда сағатына 10 метеорға дейін байқалуы мүмкін. Оның радианты, яғни метеорлар таралып жатқандай көрінетін аспан нүктесі, Торпақ шоқжұлдызында орналасқан.

7 қараша – Ай мен Шолпанның жақындасуы. Шолпан түнгі және таңғы аспандағы ең жарық нысандардың бірі болғандықтан, бұл құбылысты бақылау салыстырмалы түрде оңай.

11-12 қараша – Солтүстік Тауридтер метеор ағынының белсенділігі артады. Ағын 2004 TG10 астероидымен байланысты. Болжам бойынша, сағатына бес метеорға дейін көруге болады.

14 қараша – төрт планетаның шағын шеруі. Меркурий, Шолпан, Марс және Юпитер таңғы аспанның бір бөлігінде көрінеді.

17-18 қараша – Леонидтер жұлдыз жауынының шарықтау шегі. Бұл метеор ағыны Темпель-Таттл кометасымен байланысты. Қолайлы жағдайда сағатына 15 метеорға дейін байқалуы мүмкін. Радианты Арыстан шоқжұлдызында орналасқан.

24 қараша – супер Ай. Ай Жерге салыстырмалы түрде жақын орналасқан кезеңде толған Ай көрінеді.

25 қараша – Уранды бақылауға қолайлы кезең. Планета қарсы тұру нүктесіне жетеді. Уранды қарапайым көзбен көру қиын, сондықтан оны бақылау үшін дүрбі немесе телескоп қажет болуы мүмкін.

30 қараша – Ай мен Юпитердің жақындасуы. Аспанда бұл екі нысан бір-біріне жақын көрінеді. Сол күні Ай Марсқа да жақындайды.

Геминидтер жұлдыз жауыны

Желтоқсанның ең қызықты астрономиялық оқиғаларының бірі – Геминидтер метеор ағыны. Оның белсенділігі 13-14 желтоқсанда шарықтау шегіне жетеді. Мамандардың болжамы бойынша, мінсіз бақылау жағдайында сағатына 100 метеорға дейін көруге болады.

Геминидтер дегеніміз – Жер атмосферасына ғарыштан ұшып келген ұсақ бөлшектердің енуі нәтижесінде пайда болатын жарық іздері. Олар түнгі аспанда жұлдыздар ағып бара жатқандай әсер қалдырады. Сондықтан халық арасында мұндай құбылыс «жұлдыз жауыны» деп аталады. Шын мәнінде, бұл жұлдыздардың өзі емес, атмосферада жанып, жарқырайтын ғарыштық бөлшектер.

Геминидтердің басқа метеор ағындарынан ерекшелігі – олардың көзі комета емес, 3200 Фаэтон астероиды саналады. Жер осы аспан денесі қалдырған бөлшектердің арасынан өткен кезде метеорлар пайда болады.

Метеор ағынын 4-17 желтоқсан аралығында бақылауға болады. Оның радианты, яғни метеорлар таралып жатқандай көрінетін аспан нүктесі, Егіздер шоқжұлдызында орналасқан.

Геминидтерді тамашалау үшін телескоп немесе дүрбі қажет емес. Қала жарығынан алыс, аспаны ашық жерге барып, көзді қараңғылыққа үйретіп, аспанның кең бөлігін бақылаған жөн. Дегенмен сағатына 100 метеорға дейінгі көрсеткіш – мінсіз жағдайға арналған болжам. Нақты көрінетін метеорлардың саны ауа райына, аспанның жарықтануына және бақылау орнына байланысты болады.

Урсидтер жұлдыз жауыны

Желтоқсандағы соңғы метеор ағындарының бірі – Урсидтер. Оның белсенділігі 21-22 желтоқсанда шарықтау шегіне жетеді. Бақылау кезеңі 17-26 желтоқсан аралығын қамтиды. Қолайлы жағдайда сағатына 10 метеорға дейін көруге болады.

Урсидтердің радианты Кіші Аю шоқжұлдызында орналасқан. Бұл ағынды Солтүстік жартышарда бақылауға болады. Алайда 2026 жылы Айдың жарығы әлсіз метеорларды көруге кедергі келтіруі мүмкін. Бақылауға түнгі уақыт пен таң алдындағы сағаттар қолайлы, бірақ нақты көрінуі ауа райына байланысты.

Метеор ағындарын бақылағанда метеорлар аспанның бір нүктесінен таралып жатқандай көрінеді. Бұл – перспективалық әсер. Шын мәнінде, ғарыштық бөлшектер атмосфераға әртүрлі бағытта енеді.

Қысқы күн тоқырауы қашан болады?

22 желтоқсанда Астана уақытымен сағат 01:51-де қысқы күн тоқырауы болады. Бұл – Жер осінің көлбеулігіне және оның Күнді айнала қозғалуына байланысты туындайтын астрономиялық құбылыс.

Солтүстік жартышарда бұл күні күндізгі жарық уақыты жыл ішіндегі ең қысқа деңгейге жетіп, түн ең ұзақ болады. Осы кезеңнен кейін күндізгі уақыт біртіндеп ұзара бастайды. Ал Оңтүстік жартышарда керісінше, жазғы күн тоқырауы өтеді.

Қысқы күн тоқырауын жылдың ең суық күнімен шатастырмаған жөн. Ауа температурасы жер мен атмосфераның жылу алмасуына байланысты кейінірек төмендеуі мүмкін.

Супер Айды қашан көруге болады?

2026 жылдың соңында Ай 24 қараша мен 24 желтоқсанда толады. Бұл күндер супер Ай кезеңімен байланыстырылады. Желтоқсанда толған Ай Астана уақытымен сағат 06:28-де болады.

Супер Ай деп Айдың толған кезеңі оның Жерге барынша жақын келетін уақытымен сәйкескенде байқалатын құбылысты атайды. Ай Жерді эллипстік орбита бойымен айналатындықтан, олардың арақашықтығы үнемі өзгеріп отырады. Жерге жақындаған кезде Ай сәл үлкенірек әрі жарығырақ көрінуі мүмкін.

Супер Айды бақылау үшін телескоп қажет емес. Аспан ашық болса, оны қаладан да көруге болады. Әсіресе Ай көкжиектен көтерілген кезде бақылау қызықты болуы мүмкін.